Digstring: “By die soetdoring”

DIGSTRING. “BY DIE SOETDORING” (SUSAN SMITH) (Versindaba)

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

——————————————————

by die soetdoring

Acacia karroo

die boom staan met haar voete waar my voete staan

haar bruin romp is met roes brokaat ingebrand

en elke lente wentel sonpomponne in ’n baan

óm die dubbelgeveerde blare vlaamse kant

haar bruin romp is met roes brokaat ingebrand

kyk, serpe hoëveldse lug, die syblou omhelsing

óm die dubbelgeveerde blare vlaamse kant

in ’n somerdeurspoelde ligvermeerdering

kyk, serpe hoëveldse lug, die syblou omhelsing

en ondertoe ’n opgetelde stukkie boombas wat ek balanseer

in ’n somerdeurspoelde ligvermeerdering

tot herfs, tot winter, met witter dorings en blaarverweer

en ondertoe ’n opgetelde stukkie boombas wat ek balanseer

die sekelpeule sal gaandeweg al brosser sing

tot herfs, tot winter, met witter dorings en blaarverweer

hou die aarde haar in stand in hierdie minnende kring

die sekelpeule sal gaandeweg al brosser sing

en elke lente wentel sonpomponne in ’n baan

hou die aarde haar in stand in hierdie minnende kring

die boom staan met haar voete waar my voete staan

*

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Hierdie gedig is in 2014 geskryf, op uitnodiging vir die Byderhand Tuinverseprojek van proff Franci Greyling en Bernard Odendaal by Noordwes Universiteit. Vyftien digters met verbintenisse tot Potchefstroom, waaronder TT Cloete, Heilna du Plooy, Johan Myburg, Carina van der Walt en Bernard Odendaal, om maar enkeles te noem, is uitgenooi om elk ’n gedig te skryf wat handel oor ’n spesifieke plek in die Noordwes Universiteit Botaniese Tuin of die omringende omgewing. Die bedoeling was dat dit dus plekspesifiek moes wees, en ingeplaastheid ’n sentrale kenmerk. My gedig se plek was onder ’n soetdoringboom – wat ek so langafstand vanaf ’n kaart en foto’s gekies het.

Die Byderhandprojek het behels dat die gedigte in verskeie vorme verwerk is, visuele voorstellings is gemaak, digitale manipulasie van woorde en versreëls, musikale toonsettings en vertalings in Engels (in 2016 bygevoeg) en in sommige gevalle in SeTswana, asook stemvoorlesings deur die digters self. Al hierdie inligting is digitaal op ‘n QR-kode aangebring en hierdie QR-kodes is elk by die gedig se plek in die tuin aangebring. Besoekers en Aardklopfeesgangers kon (in 2015) deur middel van ’n QR-leser toepassing (wat hulle, bygestaan deur studente, sommer vinnig kon aflaai op hul fone) die gedigte lees en na die klankbane luister, terwyl hulle in die omgewing is en eerstehand dieselfde omgewing ervaar as waaroor die gedig handel – dus, ingeplaaste lees wat plaasvind.

Benewens die leeservaring deur besoekers, is daar ook ’n akademiese uitkoms aan die projek gekoppel en ’n seminaar is in 2016 deur Noordwes Universiteit aangebied waar ons as navorsers betrokke was by ’n meer akademiese ontleding van die projek, die prosesse en die uitkomste. Die titel van my referaat was “Ingeplaaste skryf en die materiële verbeelding. Voorlopige aantekeninge en waarnemings oor ingeplaastheid en verbeelding in twee Tuinversprojekgedigte” waarin ek die ooreenkomste en verskille tussen my soetdoringgedig en ’n soetdoringgedig van Hein Viljoen ondersoek het.

(Gaan kyk gerus by http://www.byderhand.net/ waar jy meer kan lees oor die onderskeie projekte, die tuinverse, die digterstuine en voortgesette projekte, sowel as ’n uitgebreide fotogalery.)

noordwes-universiteit-botaniese-tuine-1

NWU Botaniese Tuin, Potchefstroom

 

qr-kode-op-n-klip-onder-die-soetdoring-3

 

QR_Tuinverse_eienetwerk_druk

QR-kode op ’n klip onder die soetdoringboom

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Met die skryf van die gedig het ek voor ’n aantal wesenlike probleme te staan gekom. Eerstens was ek nie ten tye van die skryf self in Potchefstroom nie en moes staat maak op wat ek in die daaropvolgende navorsing as materiële geheue en materiële verbeelding gedefinieer het, volgens die konsepte van Buell se omgewingsverbeelding. Dit het onder andere behels dat ek op elke moontlike manier “inligting” moes bekom oor die plek waaroor ek moes skryf, deur navorsing oor plant- en voëlspesies van die Botaniese Tuine en onmiddellike omgewing, deur foto’s, digitale bronne en veral ook deur lewende videomateriaal wat Franci vir my gemaak het van die staproete na “my” boom, die klip onder die boom en die onmiddellike omgewing en klanke. Hierdie materiaal het die “toegangsdeure” geword waardeur ek, in samehang met die eie ervaring as materiële geheue van gelyksoortige omgewings waar ek was, ’n konsep kon skep vir die gedig.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Wat gegee was, is die foto wat ek ’n jaar tevore van ’n welige soetdoring in volle blom geneem het. Dit was my mooiste soetdoringplek en ek kon daaruit put.

soetdoringbloeisels-4

Soetdoringbloeisels

Van daar af verder was dit wroeg en sweet! Ek het seker gemaak dat ek weet hoe die bloeiwyse van die soetdoring is, (dubbelgeveer), terwyl die stralekranse van geel pomponne vanselfsprekend is (sonpomponne).

Voorts moes ek in ag neem dat die besoeker aan die tuin op verskillende tye van die jaar daar sou wees en steeds moes kon identifiseer en meeleef met die gedig – vandaar die konsep van herhalende seisoene.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Sirkels en kringe was van die begin af ’n ordeningsbeginsel – ek wou reg laat geskied aan die goue sonpomponne, aan die krans(as kring)-wyse waarop hulle aan die stingels gerangskik is, aan die kringloop van die son en van seisoene en uiteindelik die kringloop van die aarde en kosmiese kringe. Die pantoen se herhalende vorm het na my gevoel die kringe-binne-kringe goed gepas.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek skryf meestal baie afgesonderd en min mense sien vooraf wat ek skryf. In die geval van hierdie gedig, was Franci en Bernard die eerste lesers. Tydens die vertaling na Engels het Tony en Gisela Ullyatt ’n vaardige Engelse hand bygesit.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Die eerste “verskyning” was in die NWU Botaniese Tuin en my eie eerste in situ-lees daarvan op ’n verskriklike warm dag tydens Aardklop. Wat nie daar was nie, was die sonpomponne; wat wel daar was, was die son. Daarna is die gedig natuurlik opgeneem in Die aarde is ’n eierblou ark (Proetea Boekhuis 2016).

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

In hierdie geval is die gedig op feite gebaseer en het ek so na as moontlik aan die spesifieke kenmerke van ’n soetdoring gehou sonder om die liriese kwaliteit van die ervaring prys te gee.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Ek ontleed nie graag my eie gedigte nie en verkies dat dit deur lesers gedoen word wat my dalk kan verras!

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die foto hierbo van die soetdoring se blomme was sekerlik die grootste invloed.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Ek het definitief hier ’n leser in gedagte gehad wat deur die skaduryke Botaniese Tuin sou stap en ’n rukkie op die klip onder die boom sou sit. Ek wou seker maak dat die leser/kyker/luisteraar afkyk, na waar ook sy voete op dieselfde plek as my voete en die boom se voet staan, dat hy sou opkyk, na die blou hoëveldse lug wat tussen die blare deurskyn en dat hy dalk aan die bas sou voel. Spesifieke woorde in die gedig sou dus ’n performatiewe funksie moes vervul – wat van die begin af deel van die beplanning was – en die gedig moet ’n soort lens of meganisme word waardeur die leser se waarneming gefokus word. Ek vermoed dat die performatiewe aard van die gedig bydra tot die leser se ingeplaaste leeservaring.

Hoewel ek ’n bepaalde soort leser in gedagte gehad het, is die fokus in die gedig egter die boom, bykans as ’n sentrum van die heelal, op daardie oomblik, binne die “minnende kring” wat alles in stand hou. Die verhouding van die digter met die boom en die ervaarde materialiteit word ook vooropgestel.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Hoewel dalk nie een van die sterkste gedigte in die bundel nie, maak die oorsprong van die gedig dit baie spesiaal. Die ervaring vir my as randdigter (en ook aan die rand van literêre kringe) om deel te kon wees aan die Tuinverse, was oorweldigend. En die gedagte dat die gedig en totempaal steeds daar is, by die boom, en voortgaan sonder my, is uniek.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Die gegewe van die soetdoring ervaar ek nogal as tipies Suid-Afrikaans. Ons almal het iewers ’n soetdoring in ons lewe – dis deel van ons kollektiewe geheue van landskap. Die doringboompie betree ook die literêre versruimtes alreeds vanaf Totius se tyd.

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek het by die sonpomponne begin, en toe ek eers op die pantoen besluit het, het die gedig sy eie (kring)loop geneem. En toe die bundel begin vorm aanneem het, het ek geweet dat die gedig ’n plek daarin sou vind. Tydens die redigeerproses het Martjie Bosman gehelp om die gedig kompakter te maak en dit verskyn in die bundel in die finale vorm.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek is nie bewus van enige tradisionele lesersreaksie op die gedig nie. Ek kan dalk wel hier iets vertel oor die toonsettings as kunstenaarsinterpretasie, sowel as die landkunsinterpretasie van die gedig.

Twee musikale toonsettings is van “By die soetdoring” gemaak, die een as kunslied, getoonset deur  Gerrit Jordaan met klavierbegeleiding en stem, terwyl die tweede, getoonset en uitgevoer deur Johann Tempelhoff, ’n kitaarverwerking is. Die twee toonsettings is nogal uiteenlopend ten opsigte van die tonale aard en musikale kleur – die een dramaties en kragtig, die ander gedemp en meesleurend. Hierdie toonsettings word ook geaktiveer deur die QR-kode en lesers hier by Versindaba kan dalk probeer om die foto van die QR-kode op die klip te skandeer (deur enige QR-leser toepassing op hul foon) om toegang tot die toonsettings te kry. Ek moet byvoeg dat die toonsettings ’n groot verrassing vir my as digter was, en ’n verdere dimensie aan die gedig verleen. Aan die een kant is daar die “herkenning”, maar andersyds ook ’n “vreemdmaking” wat afstandelikheid van die gedig bewerkstellig.

Die tweede kunstenaarsinterpretasie is visueel. Deel van die Byderhand Tuinverseprojek was dat landkunstenaar Strijdom van der Merwe gevra is om kunswerke te skep wat by die verse se plekke aangebring kon word. Hy het die wonderlikste totempale gemaak wat ook as bakens opgerig is, elkeen uniek aan ’n spesifieke gedig. Die sketse van die konsepontwikkeling is ook deel van die inligting waartoe die leser/besoeker aan die tuine toegang het deur middel van die QR-kode.

skets-van-strijdom-van-der-merwe-5

Landkunstenaar Strijdom van der Merwe se interpretasie van die gedig

soetdoring-totempaal-6

Soetdoring-totempaal

(Foto: Franci Greyling)

Die konsep van tuinverse is in 2016 by die Tuin van Digters in Wellington gebruik met gedigte van digters uit daardie onmiddellike omgewing. Voorts het Prof Greyling ook besoek gebring aan Victoria Universiteit, in Kanada waarheen sy enkele gedigte, waaronder “By die soetdoring”, in ’n kampustuin “verplant” het om die konsep te verduidelik. My soetdoring het vir ’n kort rukkie sy blomkranse oor ’n ander kontinent uitgesprei!

boom-op-victoriakampus-kanada-10

“My” boom op die Victoriakampus, met die “Soetdoring”-gedig daarop aangebring

(Foto: Franci Greyling)

  1. ’n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

My eerste vers kom uit my hoërskooldae en na ’n uiters kort skryfproses het ek dit vir die destydse Transvaler gepos, wat in daardie jare weekliks gedigte gepubliseer het. Ek dink die “prys” wat ek ontvang het na publikasie was R5! As ek reg onthou was die onderwerp religieus van aard. Daarna het gedigte gereeld in Die Huisgenoot op hul tienerblad verskyn.

Nota: As julle Potchefstroom besoek, gaan maak gerus ’n draai by die Botaniese Tuin waar die gedigte en totempale ’n permanente installasie is.

*

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Broosheid van die blou hier opgeteken

Broosheid van die blou hier opgeteken

Deur Neil Cochrane 30 Januarie 2017 11:01

Die aarde is ’n eierblou ark

Susan Smith

PROTEA, R160

In dié tweede digbundel van Susan Smith is daar ’n bemoeienis en bekommernis oor die aarde.

Weens Homo sapiens (wyse man?) se vergrype word ons planeet daagliks weerloser. Dit is nie meer ’n groen planeet nie, maar ’n eierblou een.

In ’n onderhoud noem Smith dat blou op broosheid dui, ’n assosiasie wat deur die bundel se oorheersend blou omslag versterk word. Blou is ook die kleur van oseane, ’n ekogebied wat Smith deurlopend verken en met motiewe soos water, visse, bote en strande in verband bring.

In “Credo van die vibrerende materie” beskou Smith die aarde as moederfiguur (bl. 36):

ek glo dat die Aarde aan haarself behoort

sy, en al waaruit sy is

dat sy Moeder is

van al die voortdurend vibrerende dinge

In die slotstrofe bevestig sy haar verbintenis met ’n onvervangbare Moeder Aarde:

Ek is een met haar en hare

daar is net hierdie een aarde.

Die voorblad is gegrond op een van Smith se skilderye, getiteld “Netwerk” (2016), wat visueel beklemtoon dat mens en aarde aan mekaar verbind is. Die mens se verhouding met die aarde is egter nie so eenvoudig nie. Die mens is allermins Moeder Aarde se spogkind en sy verhouding met haar getuig dikwels van selfsug, vernietiging en geweld. Ons is probleemkinders wat sukkel om met ons moeder te kommunikeer (bl. 59):

die alfabet van mense

praat nie mét die aarde nie

maar daarván

In ’n aantal gedigte soos “aantog van die afkappers”, “renosterveld” en “albatros” ontmasker Smith die mens se vernietiging van die omgewing.

In “lewensiklus van die rara avis” (bl. 75) bestempel die spreker op ironiese wyse afvalmateriaal en petroleum as indringerspesies wat die natuurlike habitatte van voëls en visse oor-neem. Die Latynse benaming rara avis, wat vreemde of skaars voël beteken, versterk die ironiese perspektief op omgewingsbesoedeling.

Die spreker gebruik woorde soos “lewensiklus” en “eindhabitat” ironies, want ons assosieer dit met natuurlike spesies en nie met kunsmatige afvalstowwe nie. In die derde en vierde strofe wys die spreker op die allesoorheersende mag van petroleum wat alle lewensbronne oorneem. Petroleum is nie slegs ’n vreemde spesie nie, maar ook die enigste spesie wat oorbly. Dié versmorende situasie word slim deur die weglating van woordspasies aangetoon:

jyisdievoël

jyisdievis

jy

is

die

rare

water

jy drink die lug

Benoeming en optekening speel ’n belangrike rol in die bundel. Die gedig “Carl Linnaeus skryf neer” (bl. 84) handel oor die Sweedse natuurkundige Carl Linnaeus wat vorendag gekom het met ’n moderne stelsel om diere en plante te klassifiseer. Ondanks sy sistematiese optekening van baie spesies, kon Linnaeus nie alles oor fauna en flora uitpluis nie.

DIT IS NIE SLEGS DIE NATUUR-WETENSKAPLIKE SE TAAK OM OP TE TEKEN NIE, MAAR OOK DIE DIGTER S’N.

Dit is nie slegs die natuurwetenskaplike se taak om op te teken nie, maar ook die digter s’n, soos die bundelmotto uit Pablo Neruda se “Memory” aandui:

I have to remember everything,

keep track of blades of grass, the threads

of all untidy happenings

Dit is ’n rol wat Smith as ekosensitiewe digter ernstig opneem.

In “eierblou ark” (bl. 12) word die aarde met ’n knikkerneut vergelyk “waarin die groeibegin van woorde sit”. Die aarde verteenwoordig die oeroorsprong van taal en die ruimte waaruit alle poësie ontkiem. Dit is die ideale planeet vir digters om “daagliks silwer woordspane/deur sterstof te stuur”.

Deur die optekening van haar natuurwaarnemings verrig die digter ’n bewaringsdaad en vorm haar gedigte oor spesies en natuurverskynsels deel van ’n ekologiese nalatenskap.

Dié gedagte kom sterk ter sprake in die gedig “ark” (bl. 89) waarin die spreker “paar-paar uit Linnaeus se drie naamryke/vergaar”, sodat sy uiteindelik al haar kennis “te water laat/in ’n gevlegde boot van gras en taal”. Hierdie is ook ’n metafoor vir die digkuns, want die diere- en planteryk is ook ’n taalryk wat digters in hul verse bewaar. Die blote opnoem van die spreker se geliefkoosde natuurdinge is op sigself poësie:

kamassie-soet kleinpypgras en harsgeurige

kasuur   die ligweergewende

skubbe van rivierspringers

strepies en seisoenale besoekers

die halfmaan-skoenlappervis

In “velddagboek” (bl. 68) beskryf die spreker die boekstawing van veldspesies as “ ’n oopmaak van aanwesigheid” en “die asem van name”. Die digter gee via taal ’n andersoortige bestaansreg aan die veldplante wat sy in haar velddagboek opteken. Die spreker kies juis om die pragtige Afrikaanse volksname soos “boetabessie” en “knophout” te gebruik, want digters is ook taalbewaarders. Haar velddagboek is meer as ’n kennisbron, maar ook ’n konkrete rekord van haar bestaan as omgewingsbewuste digter:

dit is die plante waarvan ek weet

dit is waar my asem was

Smith is ook ’n ywerige notamaker in die intiemer ruimte van haar tuin. In “vyf kanttekeninge van ’n tuindagboek” (bl. 78) gaan dit om haar verwondering aan en waardering vir ’n aantal tuinspesies – die jangroentjie, hadeda, geraamteplant, mikstertbyevanger en kiepersol. Hiermee sluit Smith mooi aan by die Byderhand Tuinverseprojek in die NWU Botaniese Tuine en die tuinverse in Marlene van Niekerk se Kaar (2013).

Susan Smith lewer met haar tweede bundel ’n betekenisvolle bydrae tot omgewingsbewuste poësie in Afrikaans.

Sy waarsku teen vernietiging, sonder om te preek.

Sy verwonder haar aan die natuur, sonder oppervlakkige sentiment. Meer nog, sy inspireer jou om die klein stukkies poësie in jou eie tuin raak te sien.

Neil Cochrane doseer Afrikaanse letterkunde aan Unisa.

Versindaba-onderhoud oor “Die aarde is ‘n eierblou ark”

 

ONDERHOUD MET SUSAN SMITH (DIE AARDE IS ‘N EIERBLOU ARK)

onderhoud-gisela-en-susan

Susan Smith gesels oor haar nuwe digbundel

die aarde is ‘n eierblou ark, met Gisela Ullyatt

.

Susan, hartlik geluk met die aarde is ’n eierblou ark.

Die bundeltitel impliseer ’n metaforiese verhouding tussen aarde en ark. Die byvoeglike naamwoord dui op die kleur van hierdie aarde-ark. Hoe het jy op die titel besluit?

Dankie, Gisela.

Die frase, “die aarde is ’n eierblou ark” kom uit een van die gedigte, maar het vroeg reeds bly vassteek as ’n moontlike titel. Die alternatief wat ek oorweeg het, was bloot “ark”. Nadat ek dit aan ’n paar mede-digters voorgelê – en uiteenlopende reaksie gekry het – het ek besef dat ek maar my instinkte sal moet vertrou. Die verbonde verbande laat ek aan die leser oor.

Die voorbladkuns is een van jou eie skilderye. Die ongewone tekstuur daarvan is opvallend en sluit goed aan by jou tweede bundel-motto wat uit Neruda se “Memory” geneem is:

I have to remember everything,

keep track of blades of grass, the threads

of all untidy happenings

the resting places, inch by inch,

the infinite railroad tracks,

the surfaces of pain.

 

(a) Het die keuse van die skildery meer te make met die bundeltitel of die bundel as geheel?

(b) Vertel ons meer oor die skildertegniek(e) wat jy gebruik het om daardie ‘gekraakte’ tekstuur te verkry.

Die skildery is gemaak ten tye van die skryfproses, seker so ’n jaar gelede, toe ek met verskillende teksture gespeel het om ’n organiese oppervlak tot stand te probeer bring wat moontlik verband sou kon hou met die woorde waarmee ek gedurende daardie tyd besig was. Ek het in dieselfde tyd ook ’n aantal linodrukke gemaak wat tot bepaalde gedigte spreek en deel vorm van ’n kunstenaarsboek – byvoorbeeld die albatros, die meisie met vis, die selakant en pas nou ook die kantblom. Ons “printmaster”, Jeff Rankin, het daarin geslaag om my te laat nadink oor wat ek probeer uitdruk, oor die simboliek van lyn en tekstuur en kleur.

Wat op die buiteblad van die bundel afgedruk is, is ’n nabyskoot van ’n skildery. Elke makrobeeld onthul ’n nuwe perspektief op die geheel. Die kleure – goud, blou, wit, sandkleur, grys – was ’n doelbewuste keuse. Vir my is blou die kleur van ontroering, die kleur van broosheid.

Ek het geëksperimenteer met verskeie mediums wat krakies op die boonste laag verf veroorsaak, letterlik vanaf kouelym en spreiverf tot kraakglasuur wat dan verder gemanipuleer word om krake in verskillende groottes te vorm, na gelang van die dikte van die oppervlakmedium. Die uitkoms is ’n totale verrassing en die skildery kan nie werklik herhaal word nie.

netwerk-2016-susan-smith

“Netwerk”, 2016 (Susan Smith)

Wat verder verrassend is, is die nuwe wêreld wat oopgaan voor die kameralens se inzoemende oog: detail wat bykans verlore gaan vir die blote oog, word landskappe van kraters en riviere uit verf en glasuur.

netwerk-makrobeeld-1

“Netwerk”: makrobeeld 1

netwerk-makrobeeld-2

“Netwerk”: makrobeeld 2

netwerk-makrobeeld-3

“Netwerk”: makrobeeld 3

Ek hoop dat die voorblad weerklank vind regdeur die bundel, nie net as beeld van oppervlak nie, maar ook van netwerk en verbintenis. Die spanning op die oppervlak van die verf en glasuur, die vorming, eers, van klein krakies, wat uurliks groter word, totdat groter kontoere tot stand kom, is nie net ’n metafoor vir die voortdurend veranderende landskap nie, maar ook die verrassende vorming van woorde oor tyd.

“patryspoort” (13) se eerste strofe aktiveer die Karoo-hemelruim:

 

in die kom van die Karoo kan jy

deur die patryspoort van die nag

die diereriem se werwelinge hoor

met gestrekte vinger

deur die krakies in die lugruim boor

met versigtige nael

ágter die foelie skilfering van die heelal skraap

 

In jou debuutbundel, in die afwesigheid van sin (2012), verskyn daar ’n reeks gedigte genaamd ”karoo-narratief”. Hou “patryspoort” daarmee verband?

My geboorteplek is die Karoo, De Aar, om presies te wees. Nêrens anders is die aarde so oop nie, nêrens anders die lug so helder nie. Dit voel vir my na ’n natuurlike vertrekpunt, hetsy per voet of metafisies die hemelruim in.

Reeds in die inhoudsopgawe kan die leser sien dat die bundel ryklik omgaan met gedigte wat water as leitmotief utiliseer. Voorbeelde hiervan is “onderwater” (15); “Wildekus” (18); “water (i)” (55-56); “water (ii)”(57); die “alfabet van water” (59), en so meer.

Een van die sterkste gedigte in die bundel is so ’n voorbeeld:

 

in ons saadskulp is ek en jy

soogvisse van die water

twee gesigte na mekaar:

’n konkawe vivipaar

 

Wat beteken die waterelement vir jou as digter?

Die voor die hand liggende belang by water is dat dit in die algemeen en ook mities gesien word as ’n plek van oorsprong, dalk van lewe self. Die rykheid aan mitiese sowel as religieuse simboliek bied oneindige moontlikhede aan die digter. Water is egter ook deel van die verbintenis wat ek voel met plek en is omgewingspesifiek, vandaar my belang by die Ooskusstreek en al die dinge hier in hul onderlinge verbintenisse tot water en aarde en plek.

Dit gaan vir my daaroor om die betekenis en evolusie van water te karteer op veelvuldige wyses: die kennis en beskrywing van water lê in die parallelle tussen wetenskaplike feite en mitiese verhale, tussen skepping en “mothering”, tussen Darwin en die akwagenesiese wordingsteorieë van Ellis, tussen die ryk Bybelse verwysingsraamwerke en die oratuur. Dit sluit in om water te sien as ’n soort aqua mater, maar ook simboliese, mitiese en religieuse aspekte in berekening bring; om soos Elaine Morgan die moontlikheid te oorweeg dat sommige van die sleutels tot evolusie opgesluit lê in die fisiologiese karakteristieke van die vrou.

Water is magies; water is enigmatiese materie. Water is die fokus van menslike nuuskierigheid – die alomteenwoordige gemene deler van alle dinge en in wisselwerkende verbintenis met die aarde beskermer van lewe en behouering van lewende en nielewende dinge.

’n Verdere leitmotief is taal/die woord: ’n voorbeeld hiervan is die program-gedig, “huls”:

 

die droë peul knal naatlangs oop

die halwe huls ’n ligte boot

waarin ’n klein swart alfabet

van sade stroomaf

na ’n beskutte hawe vaar

 

Praat met ons oor die verhouding tussen skryf/dig en die natuur soos aangedui in bogenoemde gedig.

Hierdie gedig is ’n hele ruk gelede geskryf en het verskeie permutasies beleef. Dit is as ’t ware ’n saadkern waaruit ander gedigte ontkiem het. Ek vermoed dat ’n digter voortdurend besig is met die gedagte aan die proses van “woordplanting” en hoe een woord tot ’n ander lei. ’n Doelbewuste ars poetica is dit nie: eerder ’n onbewuste proses van alliansies soek tussen dinge. Of dalk ’n knal.

Soveel berus daarop om die wêreld om ons op ’n nuwe manier te sien deur dit nuut naam te gee, die soeke na die ewig ontglippende vaspen van dinge. Die volmaakte woord is eweneens ’n knal. Dit verplant die aarde en dit wat daarin en daarop is, oor op die bladsy; die leser ruik nog die omgedolwe grond. Die presisie daarvan moet ’n skok wees van sowel feitelikheid as van verbeelding, van herkenning en geheue.

Digter William Merwin skryf met passie oor die drang om name te ken en te onthou. Hiermee identifiseer ek:

I have lived without knowing

the names for the water

from one rock

and the water from another

and behind the names that I do not have

the color of water flows all day and all night

the old man tells me the name for it

and as he says it I forget it

Ek is ’n ewige soeker na die woorde wat in herkenning kan knal, om naam te gee aan elke oppervlak, elke gras, om te onthou, om te bewaar. Ek ervaar ’n intense gevoel van verlies oor voëls in my omgewing wat ek nog nie “ken” en geïdentifiseer het nie (oor die 40 spesies om my huis en tuin het name, afgemerk in my voëlboeke); ek het nodig om die grasse en die bosse van my omgewing te lys: droog-my-keel, duinekatstert, koedoebessie, krulkransie, maagpynbossie, marramgras, skilpadbos, sonskynster. Ek is bang dat hierdie name verlore raak.

(My redakteur het my van myself gered deur my ellelange lys van noemname met spesiename daarnaas, liefs weg te laat, en ’n onmoontlike lang opnoemgedig tot sinvolheid te verkort.)

Maar met elke naam wat ek “red”, is daar soveel wat verlore gaan. “Always naming, always words galvanizing the things of this world”, sê Felstiner in Can Poetry Save the Earth? En Linnaeus self het gesê: “As die name onbekend is, gaan ook die kennis van dinge verlore.” Taal is die enigste ark waarin ons die name en die kennis kan bewaar.

In die gedigreeks, “saad”, is daar ’n beduidende interaksie tussen die oopskryf van ’n digter se verlede en die ontkieming van saad. Hierdie ontkieming word ook gelykgestel aan die ‘ontkieming’ van ’n digter.

Verder is daar ‘n sterk wisselwerking tussen gebruiksaanwysings wat gebruikstaal verteenwoordig en poëtiese taal. Ironies genoeg word hierdie katalogisering juis die stramien vir die poëtikale. Kan jy vir ons meer oor hierdie wisselwerking vertel en waar die idee ontstaan het?

Ek is ’n aantal jare gelede aan Robert Kroetsch se briljante Seed Catalogue bekend gestel deur Peter Midgley, digter en skrywer wat tans in Alberta, Kanada woon. Die lang gedig van Kroetsch het my bygebly, veral sy gebruik van “gevonde” taal in iets so alledaags soos ’n saadkatalogus. Uit die nie-poëtiese het Kroetsch doelbewus en dikwels op ironiese wyse poësie geskep. Ek het lank met die gedig geworstel, en probeer om gebruikstaal en selfs verbruikerstaal sodanig te stroop dat dit gelade kon word, in samehang en wisselwerking met die gedigkern. Die gebruik van gevonde taal het nuwe uitdagings gebied en spel met vorm toegelaat.

Ek skryf doelbewus teen eenvormigheid in, sekerlik nie altyd geslaagd nie, maar ’n genuanseerde, geskakeerde digbundel wat beide vorm en inhoud betref, laat my sintuie tintel. Miskien, iewers in my toekoms, lê ’n droombundel wat meer palimpsestiese skets- en notaboek as digbundel sal wees.

Jou bundel maak melding van onder andere Mary Oliver, Walt Whitman, Linda Hogan, Karl von Frisch, Carl Linnaeus, Jane Bennett, Thomas Huxley en Spinoza. Hoe het hulle hulleself by jou aangemeld? Watter rol het hulle gespeel in die skryf van die bundel?

Elke gedig is ’n ontdekkingstog en ’n speurverhaal die onbekende in. Karl von Frisch het byvoorbeeld navorsing gedoen oor die gedrag van bye en in 1927 die ontdekking gemaak dat die lengte en rigting van die “rondtedans” en “wiggeldans” van bye in direkte korrelasie is tot die ligging van en afstand na voedselbronne en dat hierdie navigasie onder andere moontlik gemaak word deur die polariserende patrone van blou lug. Dit is die alfabet van bye. Linda Hogan se kinderverhale het ’n bewussyn van die lewe van vlermuise geskep; my vriende Jane Bennett, David Abram, Greg Garrard, Timothy Morton en vele meer is my medereisigers deur die wêreld van die ekokritiek. Hulle het nogal ’n manier om so ’n bietjie aan mens af te gee.

Dit is vir my noodsaaklik dat die feite in my gedigte moet klop. Ek vind dit onmoontlik om met enigiets anders as die waarheid te werk, ek jaag die meedoënlose akkuraatheid van ’n Marianne Moore na; die wetenskaplikheid van ’n T T Cloete. Selfs die realm van die verbeelding en die magiese moet met noukeurigheid betree kan word.

mangliete-1

mangliete-2

Mangliete in die Nahoonstrandmeer, Oos-Londen (Foto’s: Salmon Smith)

tafoni

Tafoni by Keisterstrand, Oos-Londen. (Foto: Susan Smith)

 

Opvallend in die bundel is die ikonisiteit van sommige van die gedigte in die bundel, soos byvoorbeeld in “die oortjies van die gedig” (49) en “skulpgruisgrys” (63):

 

keiserstrand

34 km wes van oos-londen

 

wolkgrys misgrys meeugrys  veergrys

watergrys brandergrys skuimgrys

rotsgrys klipgrys  klipskeurgrys

sandgrys   skulpgrys

skulpgruisgrys

 

32°58’ suid

 

Is konkrete poësie of die gedig-as-ikoon ’n proses wat jou na aan die digterlike hart lê? En is dit ook ’n aspek wat “groen poësie” mee omgaan?

Ikonisiteit gaan natuurlik oor soveel meer as net die uiterlike tipografie van die gedig. Dit is wel so dat die bladspieël en die wit van die bladsy groter prominensie het in die sogenaamde groen poësie, veral waarneembaar by die Kanadese ekodigters. Die bladsy word ’n plek, ’n terrein of perseel waarop bepaalde ruimtelike patrone neerslag vind – ’n materialisering van die gedig.

’n Ikoniese gedig is veronderstel om die leser in ’n energieke ontmoeting te plaas met die materiaal en materialiteit van skryf: die alfabet as sisteem van lyne en hoeke; herhalings van komponente; fisiese en visuele lyne. Die digter orkestreer die alfabet en woorddele as visuele rym en die aandag verskuif vanaf die transparante funksie van betekenis na die konkrete funksie van plek op papier. Die digter is besig om die fokus van die leser te manipuleer en te beheer, selfs te disoriënteer. Ritmiese stiltes, perkussiewe enumeratiewe herhalings en die oopmaak van spasies tussen woorde verkry ’n betekenis in sigself.

Ikoniese gedigte word dikwels nie as hoofstroompoësie gesien nie, maar die speelse en selfs dramatiese aanslag daarvan, boei my. Om te dink hoe die oog moet kyk, hoe die bladsy en die gedig self plek word, maak die digter deel van die materialiseringsproses, maak die lesende leser ’n kykende leser op ’n konkrete vlak.

’n Boeiende gedig is “Xolobeni Mineral Sands, Wildekus” (87). Hier word melding van gemaak dat dit “na ’n gedig van Derek Walcott is“. Kan jy vir ons aandui watter gedig jy hier in gedagte gehad het?

Is Walcott ’n gunsteling op jou boekrak?

Walcott se uitbeelding van land en see en sy verwoording van veral die Karibiese eilande vertoon ’n intense gewaarwording van die verhouding tussen plek en bewussyn en gewete, waarby ek aanklank vind. Enkele versreëls uit die lang gedig “Omeros” het my aandag getrek weens die toepaslikheid daarvan op die gebeure wat oor die afgelope aantal maande ontvou het by Xolobeni aan die Wildekus.

Na maande van intimidasie, geweld en die uiteindelike sluipmoord op mense wat die voorgenome mynbedrywighede deur ’n Australiese mynmaatskappy by Xolobeni teenstaan, word daar nou in die media ook oor Gupta-betrokkenheid en grondkaping gespekuleer.

’n Mens vra vrae: is hierdie lewens nie belangrik nie? Is die mense wat ’n leeftyd daar woon se stemme nie belangrik nie? Hoekom word ons natuurlike omgewing minderwaardig behandel? Waar kom aardreg te pas?

Benewens ooglopende omgewingsrisiko’s is daar die wit-, rooi- en swartmanglietwoude in die strandmeergebiede by Xolobeni (ironies beteken die naam Xolobeni “plek van hartseer”) wat dien as wieg vir jong marienevisse en skulpdiere. Die raar Manglietvisvanger is ook inheems aan hierdie gebied. Dit is die Wildekusstrook waar ’n versteende woud in die rivierbeddings van die Mazambarivier gevind kan word en wat die hoogste konsentrasie fossiele bevat, waarvan sommige gedurende laagwater ontbloot is, wat die bestudering van die beweging van tektoniese plate moontlik maak en wat, na raming tussen 84 en 86 miljoen jaar oud is.

fossiele

Fossiele blootgelê tydens laagwater (Foto en blog: http://simontothemax.blogspot.co.za/2009/06/red-dunes-of-xolobeni-curse-of-black.html)

Dit is ironies dat inwoners van ’n land soos Australië, wat self so intens sy eie grense teen stroping bewaak, gewetenloos toesak op teikens in Afrika en dit vir geldelike gewin probeer uitbuit. Dieselfde geld natuurlik vir die dreigende skaliegasontginning van die Karoo en Oos-kaap deur die Shell-maatskappy.

Susan, sou jy jouself as “ekodigter” identifiseer of is so ’n etiket nie haalbaar vir jou as digter nie? 

’n Doelbewuste groepering of etikettering kan verskralend inwerk en ek sal altyd versigtig daarmee omgaan.

Terselfdertyd besef ek egter dat weens die invloed van my spesifieke belangstelling in ekopoësie en –teorie daar ’n bepaalde “insuur” plaasvind wat my siening van dinge en my eie werk beïnvloed. Ek dig oor allerlei dinge; in hierdie spesifieke bundel het daar ’n onbewuste weerspieëling tot stand gekom met dit waarmee ek op ander plekke in my lewe besig is – ’n bewussyn vir die bevraagtekening van hiërargiese strukture, die bevraagtekening van benoeming, wat in essensie ook ’n soort toe-eiening is, wat juis die hiërargiese bewussyn uitkalwer.

Ten laaste: watter gedig uit die aarde is ’n eierblou ark sal jy graag met Versindaba-lesers wou deel?

Moontlik is dit gepas om af te sluit met die slotgedig in die bundel, “Missa Gaia: ’n hooglied van die kompos”:

 

Ons is van die aarde

en ons sal terugkeer

aarde toe. Ons bemin

die onthegte blomme;

die geknakte stingels

is vir ons mooi. Kyk hoe lieflik

die molmwording van fyngesnaarde

blare; ons hoor die inleidende korale

van nagskoflarwes. Die sonate

van Latour se liewe wurm-

en maaierwerkers het ons lief;

in u wonings van fosfaat-

en kalsiumvlegsels grond

is ons tuis.

Wys tog, sielsbeminde, waar u

die takkies neerlê,

waar u nuwe steggies plant.

Ons is die wemeling van donker sterre

onder die grond; die engele

se heilige mikropartikels

wat die kosmos tot kontoer

en gefermenteerde leefspin smee.

Ons is van die aarde. Die aarde

het ons gemaak.

(Arikel te lees op Versindaba)

ATKV oorkonde vir lewenslange bydrae tot Afrikaans

Prof Susan Smith ontvang die ATKV Oorkonde vir Lewenslange Bydrae tot Afrikaans en haar dogter en derdejaarstudent by Universiteit van Fort Hare, Carien Smith, ontvang ‘n Afrikoon-toekenning vir kreatiewe bydrae tot Afrikaans. Die oorhandiging is in Pretoria gedoen deur Dr Danny Titus, van die ATKV. (2015)

Image may contain: 2 peopleImage may contain: 2 people

Plek as liggaam en liggaam as plek. Tendense van die nuwe materialisme en interaksie tussen mens en plek in enkele tekste uit Verweerskrif (2006) van Antjie Krog

Susan Smith

Volledige artikel hier beskikbaar

Resensie: Skadu oor die sonwyser – Kobus Lombard

Skadu oor die sonwyser

Skadu oor die sonwyser
Kobus Lombard
Uitgewer: Protea
ISBN: 9781485303022

Resensent: Susan Smith

LitNet Resensies

13/7/2015

Skadu oor die sonwyser is Kobus Lombard se vierde digbundel, wat Geknipte naelstring (2001), Tussen wysvinger en duim (2005) en Vlerke vir my houteend (2010) opvolg. Die bundel volg grootliks in dieselfde voetspore as die voorafgaande bundels deur die ontginning van temas soos die verhouding met die afwesige biologiese moeder (’n gegewe wat ook in die flapteks genoem word), digterskapsbeskouinge, religieuse kwessies, outobiografiese gerigtheid en plekspesifieke temas wat veral die Namibiese gegewe betrek.

Die bundeltitel en voorplat skep by die leser die verwagting van tematiese bou rondom aspekte soos lig en donker, lig en skadu, tydsverloop, en ook ’n situering binne Afrika/Suid-Afrika/Kaapstad – aspekte wat dan wel gestand gedoen word. Die sewe onbenoemde afdelings in die bundel word elk voorafgegaan deur ’n motto, reëls wat telkens uit een van die gedigte binne die afdeling geneem word en wat bedoel is om as riglyn te dien vir die inhoud van die afdeling.

Die openingsgedig, “Laaste saluut” (11), betrek die mens te midde van die aftakeling wat tyd meebring, nie slegs op die liggaam self nie, maar ook in die groter konteks van “die land”, en spreek van die verlies aan die self en aan die ideologieë van die verlede. Die titel is simbolies van die heengaan van mens en plek. Die digter sê:

niemand herken meer

die land van herkoms

op sy brasso-honger

lapelwapens nie

sy ongepoetsde stewels

spieël nie meer

sy parate figuur nie

die vlag wat hy salueer

is deur te veel winde

aan flarde gewapper.

Binne die groter konteks van die bundel wys die ontgogeling van die openingsgedig vooruit na die verbygaande aard van alle dinge, die herlewing van jeugherinneringe, die geprojekteerde en eensydige liefde vir die afwesige moeder, ontnugtering met die vroeër tye se religieuse vastighede, die agteruitgang van die aarde deur die menslike toedoen en ’n dikwels ontluisterde blik op die hedendaagse Namibië.

Die verlies aan die moederfiguur word skreiend verwoord in “Om die beurt” (39) wanneer die rolle van ouer en kind omgeruil word:

ek het toe ouer as jy geword, Ma

nou kan jy jouself opkrul

en teen my bors kom lê

ek sal jou toemaak in die nag

en jou huil teen my ouer wang druk

jou jong vrouhande toevou

en jou nooit weer toelaat

om my weg te gee nie.

“Moeder Aarde” (67) in afdeling VI het ook die aandag getrek:

noudat ek uit die reste van fossiele

benaderd weet hoe oud jy is

huiwer ek

om sommerso op jou lyf te trap

buk ek om ’n klip te lig

van jou verkreukelde gesig

wonder ek meteens

hoe ewigheid moet voel.

In hierdie kompakte, eenvoudige gedig praat die digter direk met Moeder Aarde, soos ook in “Paraydsopdrag” (71), en praat ook met die kokerboom in “Ontwortel” (73). Die gedig getuig van respek vir die aarde, en die gebruik van die aanspreekvorm plaas die gesprek in ’n persoonlike konteks en suggereer ’n persoonlike verhouding tussen die sprekende ek en die niemenslike omgewing. In die bykans elegiese “Paradysopdrag” word die bewaringstema voortgesit:

ons is die delwers uit Genesis

ons hardloop steeds resies

om kleims op jou buik af te steek

ons haal jou ingewande uit

sif dit en smelt dit

tot rygoed

leefgoed

en hanggoed aan ons ore

al wat ons aan jou moederskoot teruggee

is die fosfaat van ons beendere

dat die gras weer oor jou oop wonde groei.

Dit is een van die sterkste gedigte in die bundel en smee implisiet die temas van die verlore biologiese moeder en die aarde as moeder saam.

In enkele gevalle verskuif die blik vanaf die lokale na die kosmiese vlak, soos in “Gondwana” (74) wanneer die digter sê: “geen geslag leef lank genoeg/ om kontinente te sien skuif nie”, en daarmee tematies ook die gang van tyd (“sonwysersekuur”) aan die kosmiese gang van tyd koppel.

Die plekgerigte slotgedig is “Gobabis” (84), waarin die dorp aanvanklik vernuftig in menslike terme beskryf word:

die Swart-Nossob konkel

soos ’n ou aar oor jou hand

die stof hang ’n kring

om jou tiervelhoed

die vensters van jou oë is gebreek

jou mure skilfer soos oumensvel

die torings van jou kerke

steek gate in die reënlose lug

jou ongeskraapte strate

bedel soos loopneuskinders.

Die beeld van die kerktoring wat “gate in die […] lug” steek (’n verbeeldingryke en geslaagde beeld), word ook in “Ontnugtering” (23) herhaal: “kerke is torings/ wat gate in die hemel steek”. ’n Aantal knap metafore word in die bundel ingespan, maar daar is ook enkele gevalle waar die beeldgebruik nie die mas opkom nie. ’n Metafoor soos “die vensters van jou oë” is uitgedien en hoort nie in die werk van iemand wat al drie bundels agter die rug het nie. Ook die gedig “waar vind jy taal” (45) oortuig nie, terwyl die beeld in “Onwillekeurig” (49), “met elke weggooilam se blêr/breek my kraal se drade/ soos natgereënde wol”, nie klop nie.

Die digter maak, soos in sy vorige drie bundels, gebruik van ’n sober, gestroopte aanslag. Die gedigte in hierdie bundel is eweneens deurlopend kort (soms net vier reëls) en is gestruktureer deur ’n kort daarstelling van ’n bepaalde beeld, opgevolg deur ’n fokus op die slotreël of -reëls waarin ’n verdieping of insig aangebied word. Hoewel hierdie strukturering goed werk vir gedigte oor die dood deurdat dit gelade woordgebruik en ironiserende trefkrag bewerkstellig, werk dit gaandeweg eenselwigheid in die hand, ’n kritiek wat reeds teen vorige bundels van Lombard uitgespreek is. ’n Mens kry die gevoel dat daar nie werklik groei ten opsigte van die temas en die verstegniese vaardighede plaasgevind het sedert die vorige bundels nie, en dat die verse min blyke toon van intertekstuele betrokkenheid by die groter poëtiese diskoers.

Skadu oor die sonwyser bevat stil poësie, wat nie noodwendig negatief is nie. Die aanbod bly egter skraal. Maar verder: hierdie verse bied aan die leser geen aardskuddende momente nie; dit verskuif nie die grense nie. Inteendeel – dit is poësie wat die gevaar loop om in die vergetelheid te kan verdwyn.

Lees volledige resensie hier

By die sien. Kennisname en kennisskepping

Duif (Foto - Marlene van Niekerk)

Ek het my die afgelope tyd met ekokritiek en veral ekopoësie doenig gehou en met groot opwinding ’n literatuurkritiese en ekofilosofiese teorieruimte ontdek wat tot talle nuwe insigte lei. Wat my egter veral opval is dat die internasionale kritici hulself meestal met teorie besig hou, terwyl hulle weinig aandag gee aan die toepassingsmoontlikhede binne die literatuur. Dit is iets wat ek tot dusver juis op gefokus het in enkele van my navorsingsartikels.1 Ek vra myself die volgende vrae: Hoe lyk die groen gedig? Op watter wyse vind aspekte van die nuwe materialiteit neerslag in ’n bepaalde gedig? Hoe werk intra-aksie in die teks? Wat is die konneksie tussen die menslike en die niemenslike wêreld?

Soos dit maar gaan, neem my leeswerk my op interessante paaie. In ’n onlangse artikel van Serenella Iovino praat sy van “participative rupture” (2015:73), ’n term wat my verbeelding aangegryp het. Sy beskryf ’n proses wat deel uitmaak van ’n breër konsep, naamlik “diffractions of matter”. Donna Haraway (1997:14) definieer diffraksie as “producing a participative rupture in the linearity of the single elements’ performative properties”. Om by diffraksie uit  te kom, en boonop te sien hoe dit in ’n gedig manifesteer, moet ek die storie ’n entjie terug gaan haal.

Die ekokritiek – en meer spesifiek die nuwe materialiteit – ondersoek nie net materie en die meer-as-menslike wêreld in tekste nie, maar ook materie as tekste. Dus, die wyse waarop materie self uitdrukking gee aan hul eie konkrete realiteit deur interaksie met mekaar en met die menslike dimensie, en konfigurasies van betekenis en diskoers produseer wat ons as stories kan interpreteer (Iovino 2015:71). In ’n vorige artikel (Smith 2012:893,928) het ek reeds die term “storying matters” oftewel verhalende materie voorgestel, in aansluiting by Iovino (2012:136) se term van “storied matter” – die vertelling wat deur bemiddeling van die mens oorgedra word. John Felstiner sê “nature itself wants in on the storytelling” (2009:337).

Ook David Abram sluit in sy seminale teks, Becoming Animal (2010) hierby aan met sy ekofenomenologiese benadering wat gesien kan word as ’n sensoriese en sensuele bewustheid van die deelnemende en aandaggewende aard van die mens se bestaan as deel van die meer-as-menslike wêreld en hoe hierdie wêreld sigself uitdruk (2010:7, 11). Karen Barad (2007:3) redeneer dat materie en betekenis nie van mekaar geskei kan word nie. Ons is nie buitestaanders wat die wêreld waarneem nie; ons is ook nie maar toevallig op ’n bepaalde plek in die wêreld nie – ons is deel van die wêreld in sy totaliteit van intra-aktiwiteit. Ons kyk en neem kennis, en om te weet is om intra-aktief betrokke te wees. Elke aksie van kennisname is ’n kognitiewe toe-eiening wat patrone van ingryping of tussenkoms en uiteindelike kennisskepping.  Die vraag ontstaan: hoe neem die digter deel aan die uitdrukking van die meer-as-menslike wêreld?

Wat my by diffraksie bring: ’n deelnemende skeuring/breuk in die lineariteit van individuele elemente se eienskappe. Diffraksie word binne hierdie konteks deur Karen Barad (2003:803) gesien as die teenoorgestelde van refleksie. Volgens Barad is laasgenoemde slegs ’n herhaling op ’n ander plek, terwyl diffraksie elemente op ’n nuwe wyse kombineer wat nuwe eksperimentele voorwaardes tot stand bring. Deelname geskied intra-materieel: materie-betekenis en dus materie-diskoers, wat die mens insluit, word geproduseer. Om te weet is volgens haar om op direkte wyse met materie betrokke te raak, om te besef dat subjekte en objekte verweef is met mekaar en dat objektiwiteit ook te make het met ’n verantwoordelikheid teenoor die verweefdhede waarvan ons deel is. Dit dan, ’n baie oorsigtelike en voorlopige kennismaking met diffraksie.

Die volgende stap sal wees om deelnemende betekenisskepping en diffraksie aan die hand van ’n gedig te probeer nagaan. Marlene van Niekerk laat die volgende gedig as kommentaar by my Poolshoogtegesprek (2014) op LitNet oor ekokritiek wat, sover ek weet, nêrens anders gepubliseer is nie:  

Dubbelportret: mens/duif 

Om so op riwwe van sink af te wiek uit die takke
van wilde-amandel, om kloek en versigtig,
soos betaamlik vir een met bloedweinig kans
in die groter verband, eers net te kýk wat aangaan,
lugtig na links en regs –  want weerskant sit
nou eenmaal die oë – besorg hoofbrekens.
Want deursigtig geraam in ’n oorkantste nis blyk
’n ander opeens die blik te ontmoet. Eenmalig
in beider heugenis droog verjaging of skrik
die oognat nie uit nie. Pupille ondergaan momenteel
’n stil, gespieëlde gradasie van aftas, takseer
en herkenning, daarna, onverbloembaar
’n verwyding tot reslose adorasie. Veral betref
dit die swart, vorentoe lekkende traan, die git
op die nek –  houtskool geduim op gebleikte
maroen – wat die voël vir sigself uit die kaatsing
verhaal. Knipvliese open en sluit simultaan
oor die rondings weerskant die vlak indentasie
in die front. Kontoer word dubbel bewonder,
lyn, dressuur, balans van stertpunt, pote.
Vliegwerk, russtand dring aan op  begrip
deur ’n vogtige transsubstansie –  één lyding,
één lyf, kwalik verskil hierdie mensdier
van duif. Skigtig volg dan ’n eerste notasie, ferm
geskrap, voorts ’n getortel wat die indamp
van lig op mat pluimasie uit die vingers wil speel,
en terselfdertyd bind.  Maagkiesel, grit, slegs
’n vlugtige por vir die uitgee van kropmelk,
is dit nie die kuns van ’n skets nie? Bly sit lank genoeg,
word gevra, bly sit, want die kleur is onsegbaar,
die subtielste vilet van die skemer, rooidag
gegrys tot kripsis onder skaduweeblare.
En dan die verplompte knikkoppende tred,
uit onder takke van wilde-amandel,
reg in die val van die hoognoenson op die dak,
die trant van ontwapening, wedersyds,
en, voorlopig, die onderling uitgestelde afskeid.
 

(Gedig en foto: Marlene van Niekerk/LitNet Poolshoogte)

In hierdie gedig neem ek iets waar van difraksie en ’n deelnemende breuk in verwagte lineariteit van die gedig wanneer die verwagte perspektief van mens=waarnemer/duif=waargeneemde omvergewerp word. In die gedig kyk die digter na die omringende wêreld, in hierdie geval die duif, en benoem dit: kennisname vind plaas. Die digter is intra-aktief betrokke by die duif deur haar deelnemende betekenisskepping wat dus ook kennisskepping tot gevolg het. Die digter se reaksie, in die vorm van haar gedig, is meer as net die daarstelling van ’n refleksie van die duif – dit veronderstel ’n verdere kennisskepping en ’n wyse waarop die digter elemente op ’n nuwe manier kombineer, wat nuwe ervaringsmoontlikhede produseer – dus, diffraksie. Die leser se fokus word gevra op die kykproses van beide die duif en die digter, waarmee die ervaring van die leser eweneens verruim word en die leser ook deelneem aan die nuwe betekenisskepping.

In die kyk (deur die duif) herken die duif sigself in die digter/refleksie/portret en die digter haarself as “mensdier” in die duif: 

… één lyding,
één lyf, kwalik verskil hierdie mensdier
van duif.

Deur middel van “transsubstansie” ervaar die digter ’n eenheidsgevoel met die duif. Transsubstansie kan ook vertaal word met transmaterie, die uitruil tussen materie en materie – in hierdie geval die uitruil tussen mens en duif.

Die effek van ’n “dubbelportret” word geskep: meer as refleksie, is die digter van die duif. Meer as refleksie (in die konteks van Barad se definisie van die begrip), is die omringende materie in die oë van die deelnemende digter. Die suggestie van die skeppingsproses word tot stand gebring deur die digter wat beide portretteer en selfportretteer is deur die verwoording van die digtersblik na buite en die verwoording van die duifblik op die digter na binne. Ook die duif is betrokke in ’n dubbelproses: die duif eien sigself en word verdubbel in die refleksie van die ruit én sien die “mensdier” daaragter. Die duif word ook verdubbel deur inskrywing in die gedig.

Die elemente van verdubbeling en refleksie, wat deurlopend in die gedig voorkom (“Dubbelportret”, “weerskant”, “gespieëlde”, “sigself uit die kaatsing / verhaal”, “dubbel bewonder” en “wedersyds”) herinner aan Elisabeth Eybers se “Twee kleuters in die Vondelpark” waarin die dubbelbeeld van die swaan beskryf word en wat hier as interteks optree.  

Smetloos geteken dryf die dubbelswaan:

Gesplete hart van hals en dubbelhals,

Geskulpte vlerk met dubbelvlerk teenaan,

Geslote snawel dynserig vervals

Met eenkant lug en water anderkant. (Brink 2008:243)

In die Eybersgedig bly die blik egter op die objekte gevestig (die swaan en die twee kleuters), terwyl Van Niekerk se gedig die duif self as medewaarnemer daarstel, en daarmee dus diffraksie bewerkstellig en die bekende elemente (duif, digter-kunstenaar-kyker) op so ’n wyse kombineer dat nuwe voorwaardes en betekenisskepping tot stand kom.

In die deelnemende kennisname en kennisskepping word ’n kunswerk geproduseer: die intense beskrywing van kleur is ’n verdere herhalende motief in die gedig: “git op die nek”, “houtskool geduim op gebleikte maroen”, “die subtielste filet van die skemer” en die “rooidag gegrys”. Die woord “skets” dui enersyds op die proses waarmee die digter deur middel van woorde besig is om vinnig die voorkoms van die duif vas te lê, en sy vind uiteindelik dat kleur “onsegbaar is”, maar kan op ’n volgende vlak ook aanduidend wees van ’n kunstenaarsproses waardeur die duif tot visuele kunswerk gemaak word.

Die woorde “deursigtig geraam” laat die suggestie van ’n vensterraam (waardeur die “mensdier” na die duif kyk), maar verwys ook na die raam van ’n portret. Deur die wedersydse kykproses is beide mens en duif vir mekaar “geraam”.

Interessant in hierdie gedig is die gebruik van die woord “ander”, wat altyd gelade is.  

Want deursigtig geraam in ’n oorkantste nis blyk
’n ander opeens die blik te ontmoet.

Die suggestie word gelaat dat die “mensdier” die ander is – die ander van die duif, wat interessante gevolge inhou deur nie net die ekokritiese siening van die niemenslike wêreld as die ander te sien nie, maar dan ook die bordjies te verhang en die dier/duif as Self te sien, terwyl die mens in hierdie geval die Ander word, op die periferie, vanuit die perspektief van die duif.

Uiteindelik gaan dit oor sien. Ek hou van John Felstiner (2009:19-23) se kommentaar wat hierby aansluit: die idee dat die digter die omringende wêreld  opnuut benoem/van naam voorsien en daardeur as ‘t ware deelneem aan die eerste skeppingsaksie en die daaropvolgende benoemingsaksie van Adam. Om te kyk, om vir ’n oomblik te begryp, te noem, terselfdertyd onbegrip toe te gee. Dit bly steeds die rol van die digter.

Om te sien is dus om deel te neem. Dit is beide kennisname en kennisskepping.

_____________________________________

1My artikels oor ekokritiek en ekopoësie is Die aard van ekokritiek, Plek en ingeplaaste skryf en Ekokritiek en die nuwe materialisme (verkorte titels).

Bibliografie

Abram, D. 2010. Becoming Animal: An Earthly Cosmology. New York: Pantheon.

Barad, K. 2007. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press.

Barad, K. 2003. Posthumanist Performativity: Toward an Understanding of How Matter Comes to Matter. SIGNS, 28(3).

Brink, A.P.  2008. Groot Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.

Felstiner, J. 2009. Can poetry save the earth? A field guide to nature poems. Yale: Yale University Press.

Haraway, D. 1997. Modest Witness@Second Millennium. FemaleMan©Meets Onco-Mouse™: Feminism and Technoscience. New York: Routledge.

Iovino, S. 2015. “The Living Diffractions of Matter and Text: Narrative Agency, Strategic Anthropomorphism, and how Interpretation Works”. Anglia, 133(1): 69–86.

Iovino, S. 2012. Steps to a material ecocriticism. The recent literature about the “New Materialism” and its implications for ecocritical theory. Ecozon@, 3(1):134–45.

Smith, S. 2014. Die tasbaarheid en die on(aan)tasbaarheid van literatuurteorie: ekokritiek en die nuwe materialisme. LitNet Poolshoogte. Internet http://www.litnet.co.za/Article/poolshoogte-die-tasbaarheid-en-die-onaantasbaarheid-van-literatuurteorie-ekokritiek. (Afgelaai 1 Mei  2015).

Smith, S. 2012. Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk. LitNet Akademies, 9(3).

Skakel na Versindaba-blog

Biebouw-resensie: Reisiger te perd deur Piet van Rooyen

48376307_0_Img2

Susan Smith

LitNet Biebouw-resensies

29/10/2014

Titel: Reisiger te perd

Outeur: Piet van Rooyen

Uitgewer: Protea

’n Perd van ’n ander kleur

Piet van Rooyen debuteer reeds in 1973 met Draak op die erf, waarna nog vier bundels en ook die bekroonde romans Die spoorsnyer (1994) en Die olifantjagters (1997) die lig sien.

 

Reisiger te perd is by uitstek ’n eenheidsbundel wat perde as sentrale fokus het. Die werkwyse van skryf en die samestelling van die bundel word deur die digter self aangebied in ’n ietwat buitengewone aanspreek van die leser in die voorwoord. Hierin sit hy sy werkwyse uiteen en nooi dan die leser “om saam te reis deur hierdie wye en vlammende landskap” (5). Ook die plasing van ’n bronnelys aan die einde van die bundel is ’n minder algemene werkwyse. Enersyds noop dit die leser om verder te delf in die digter se navorsing; andersyds skep dit die gevoel dat die leser ietwat aan die neus gelei word om die gedigte binne ’n voorafbepaalde konteks te lees.

Oorkoepelend word die perd as “die teken van onrus en geweld” (14, na Vergilius) en die “edel perd” (62) aangebied, die draer van die ridder wat as bewonderde en seëvierende held in die gevegsituasie optree.

Plasing binne die wêreldletterkunde maak van die bundel ’n historiese dokument en ’n weerspieëling van sy tyd en van die persepsies van daardie tyd. En dit is hierin wat die grootste krag van die bundel geleë is. Die gedigte getuig van ’n wye en indrukwekkende belesenheid en deurlopende intertekstualiteit word op vernuftige wyse met klassieke tekste en outeurs soos Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Leo Tolstoi, Anton Tsjechof, Joseph Conrad en selfs Virginia Woolf (om maar enkeles te noem) bewerkstellig. Terselfdertyd slaag die digter daarin om die gedigte meestal gestroop en toeganklik aan te bied, ’n helderheid wat dikwels bedrieglik kan wees. Hoewel die naamverwyings onderaan elke gedig belangrike sleutels bied tot die konteks van die gedig en as ‘t ware ’n groot verskeidenheid van stemme word wat oor die onderwerp praat, moet daar ook van die veronderstelling uitgegaan word dat die omdigting van verhale op so ’n wyse geskied dat die gedig selfstandig kan staan en die stem van die digter self hoorbaar is.

Volgens die digter word die gedigte in tydvolgorde volgens die publikasiedatum van brontekste geplaas, beginnende heel gepas by die klassieke antieke era met tekste van Homeros (900 vC) en Vergilius (19 vC), en eindigende met tekste van die eietydse Roberto Bolaño (2004) en Isabel Allende (2005). Teen die agtergrond van die klassieke riddertyd versterk die eerste aantal gedigte in die bundel onmidellik die idee by die leser van die man as ridder en held. Tipiese eienskappe van die ridderromanheld word herhalend in die gedigte teruggevind, byvoorbeeld sy krag, sy “kranige ruiterskap” (21), sy “meester”-skap (21), die “perd en ruiter albei barstens vol selfvertroue” (25), met “vele bewonderaars” (19) terwyl die ruiters “met vlae en baniere en ’n harde gejuig” (54) afgesien word voor hulle vertrek.

Daar word beklemtoon dat die man sonder sy perd eintlik niks is nie: “kaalgestroop het hy homself gelê en bekyk / beroof van sy perd en sy lans en sy swaard” (16). Hierdie beelde van manlikheid is egter nie beperk tot die “tydperk” wat die eerste gedigte representeer nie, maar word deurgetrek tot die einde. In een van die laaste gedigte sê die digter: ’n man is veel meer ’n man in die land van perde” (110) en “sonder ’n perd is ’n man nie meer ’n man nie” (72). Manlikheid word dus gelykgestel aan die heerskappy oor of besitterskap van ’n perd – ’n beeld wat deurlopend in die bundel van krag is en waardeur die verhouding tussen die ruiter en perd metaforiese dimensies verkry. Perd en man word uiteindelik uitruilbaar.

Die tema van manlikheid word deur herhaalde verwysings versterk: “manlikheid” (25); “krag” (25); “ons manne” (33); “hy met sy pluimveerhoed en sy bultende manlikheid” (39). Daarbewewens word die manlike voorkoms ook aangespreek: “die ruiter het donker oë en sy wenkbroue is ru” (25).  Eienskappe van manlikheid van perd en ruiter word met mekaar vereenselwig, terwyl die sensuele dikwels aangebied word: “poedelnaak die vier ruiters op hul poedelnaakte perde” (47), “wydsbeen” (39), “blootsrug”(36), “so bloots” (31), “wydsbeen op hul perde” (30), en “ons bene wydweg” (29).  Die herhalende aard van hierdie beelde dra by tot ’n fokus op die liggaamlikheid van die ruiter as sentrale figuur.

In aansluiting by die manlikheidsbeelding en die ridderromantematiek kom herhalende beelde van oorlog, geweld, vernietiging, wapens en die vreugde en edelheid van “die geveg” (13) in talle gedigte aan bod.  Daar word byvoorbeeld melding gemaak van die ruiter se “geweer” en sy “pistool” (25) en van “koeëls wat huil” (41). In die gedig “segeparade” (44) beskryf die digter-spreker die “windmaker-bataljon […] op hul windmaker perde”:

soos ’n grys slang met sy kronkels

dan weer soos ’n bruisende bruin rivier

al met die strate langs kom die berede soldate

die magdom troepe van die seëvierende generaal (44)

Die bevelvoerder is egter “vet en vrolik soos ’n rubberbal”, wat op ironiserende wyse met die manlikheid van die soldate gekontrasteer word.

In teenstelling met die seëvierende aantog te midde van die bewondering van die mense, word die teendeel van die ridderskap ook uitgebeeld: “die verwese infanteriesoldate / met geskeurde uniforms en koue voete” (45), “die verslane ridder” wat met ’n “geweeklaag en gekners van tande” reflekteer op die ridder se “lewe van gedurige oorlog en van sonde / die prooi van selfwaan en van jaloesie” en sy aankoms aan die “huis van die groot visserman” (16):

dáár is g’n plek vir ’n man op ’n spoggerige perd nie

wees liewer tevrede – versterk en vol moed

so kaal soos jy gebore is sal jy daar aankom

van alle pretensie en hoogmoed gestroop (16)

Die reis en die oorlog transendeer die fisiese, en word ’n verwysing na die mens se ewigheidsbestemming en sy gereedheid daarvoor. Dit is egter steeds die edelheid en inbors van die sentrale figuur wat seëvier. Aansluitend by die fokus op wapens word ook enkele verwysing na jagaktiwiteite gemaak:  die ridder wat “pyl na pyl loslaat” (74); die pa wat ’n “voorslagjagter” was, “selfvoldaan en arrogant” (53).

Die gedigte bied meestal ’n hedendaags-kontroversiële blik op vroue. In die gedig “troika” (26, na Tolstoi) word vroue beskryf as “los dames” en “vrolike vrouens”, terwyl die “drywer” “jaar na jaar” “vel en been en hare / tot beskikking van ons plesier” stel. Op satiriese wyse word vroue en perde as plesieritems en verbruikersgoedere aangebied, ’n beeld wat ’n eertydse historiese leefwyse reflekteer en waarop die gedig skalkse kommentaar lewer wanneer daarop gewys word dat hulle “reg tot binne in die poorte van die hel” ry. In die gedig “brose besittings” (33, na Charles Doughty) word vrou en perd aan mekaar gelykgestel, albei besittings van die man; sy is “die ekstra las” en “wie ’n perd of vrou besit / kan nooit behoorlik rus nie” (33); sy verg “hoë onderhoud” (33). Die vrou word dikwels uitgebeeld as ’n “wilde” “meisiekind” (29), “woes” (31) en “wildweg” (29), met  “ hare woes na agter gegooi” (31) – ’n beeld wat ooreenstemming toon met die vrou as wilde amasone. In die gedig “volledige prentjie” (71, na Lin Yutang) sinspeel die ironiserende titel daarop dat die meisie saam met die perde en koeie die mooi prentjie afrond en volledig maak, en “hoe mooi sy met die omgesing saamsmelt / met die berge en die koeie en die perde” (71), wat enersyds op ’n pastorale siening berus, maar ook degenererend gelees kan word. Aan die ander kant word die vrou ook meer as een keer met hoofse afstandelikheid aangebied. In “by die deur” (63, na Elias Canetti) rig die spreker-digter homself in die gedig op bykans gemoedelike wyse tot die leser en sy identifisering met die ridder wanneer hy na “ons eie edele ridder” en sy galante optrede teenoor “die skone dame” verwys – die patroniserende ondertone duidelik sigbaar. In die gedig “vrouekryger” (101, na Maxine Hong Kingston) word die bordjies wel verhang wanneer die vrou as kryger uitgebeeld word. Vanuit die perspektief van die vrou voel sy “wonderlik om sterk te wees” en “wonderlik om hoog te sit” in haar “mansgewaad”. Dit is egter nie as vrou wat sy seëvier nie, maar as vrou in mansgewaad – sy moet haar dus laat geld binne die norme en riglyne wat steeds manlik gesentreerd is.

Wanneer die verhouding tussen die ruiter en die perd nagegaan word, word dit meestal aangebied vanuit die perspektief van die ruiter as heerser en subjek, en die perd as ondergeskikte objek. In “hobbelperd” (21) “aanvaar die ros tog heel kalm sy meester” en in “dromer” (36, na Thomas Mann) word die baasskap van die ruiter uitgedruk in die woorde: “hy ken alreeds sy baas”. Die liefdevolle, versorgende verhouding tussen ruiter en perd word wel ook aangebied.

Tot dusver ’n enigsins versplinterde blik op die bundel. Is daar meer waarna die leser moet kyk?

Die digter waarsku self dat die wyse waarop daar gekyk moet word – ook na die gedigte – nie tot versplintering moet lei nie. In die gedig “die perdheid van perd” sê hy:

’n mens kyk mos nie soos ’n kamera

in klein stukkies vierkantige momente nie

daar is ’n spesifieke voortrol in die mate van sig

die verbeelding self wat begin tol en swaai

die denke wat die elemente bymekaarplak

en verskuiwe na die beeltenis van ’n perd

eers dan verskyn die perd vir wat hy is (48)

Die perd is uiteindelik meer as wat hy is, meer as die somtotaal van sy elemente; hy word die draer van die mens in al sy lewensmomente:

en ek moet myself knyp om te onthou wie ek is

’n reisiger van een tydvak direk na die ander

’n kind wat vooruitkyk na die gang van die lewe

’n man wat terugdink aan die poele van sy kleindae

’n spuitontein in die antieke deel van ’n stad

’n tuimeling van water wat herinneringe verbind (92)

Die bundel fokus dus nie net op die verhouding tussen en perspektief op die ruiter en sy perd soos dit deur die eeue verwoord is nie, maar wys op die transformasie van die perd tot geestelike gids vir die mens wat “hom die pad […] wys” (115) en uiteindelik lei tot “trans-spesifieke kommunikasie / tussen mens en dier” wat bestaande grense oorsteek (113):

die trans-spesifieke kommunikasie

tussen mens en dier – die ruiter en sy perd

is ’n slingerpad wat grense verbind

met ’n eindpunt aan die oorkant (113)

Die grense waarna verwys word, kan moontlik ook gesien word nie net as die grense tussen subjek en objek en die omverwerping van die objektivering van die perd nie, maar ook die opskorting van die wyse waarop daar deur die eeue na die perd (en sy ruiter?) gekyk is. Kommunikasie tussen perd en ruiter toets dus die bestaande stereotiperinge en bring ’n nuwe verhouding tot stand.

’n Uitspraak oor die bundel? Ons kan ons in die woorde van die digter die volgende afvra: “is dit wonderlik is dit goed? “ (29). ’n Knap bundel? Gewis. Leesbaar? Gewis.  Dat die bundel hom daartoe leen tot verdere ontleding, dalk vanuit ’n feministiese perspektief? Verseker. Het die bundel ’n “bruising in [die] bloed” (29 ) van hierdie leser veroorsaak? Nee.

Te veel testosteroon tussen die bladsye vir hiérdie leser se smaak.

Volledige resensie hier besikikbaar