Digstring: “By die soetdoring”

DIGSTRING. “BY DIE SOETDORING” (SUSAN SMITH) (Versindaba)

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

——————————————————

by die soetdoring

Acacia karroo

die boom staan met haar voete waar my voete staan

haar bruin romp is met roes brokaat ingebrand

en elke lente wentel sonpomponne in ’n baan

óm die dubbelgeveerde blare vlaamse kant

haar bruin romp is met roes brokaat ingebrand

kyk, serpe hoëveldse lug, die syblou omhelsing

óm die dubbelgeveerde blare vlaamse kant

in ’n somerdeurspoelde ligvermeerdering

kyk, serpe hoëveldse lug, die syblou omhelsing

en ondertoe ’n opgetelde stukkie boombas wat ek balanseer

in ’n somerdeurspoelde ligvermeerdering

tot herfs, tot winter, met witter dorings en blaarverweer

en ondertoe ’n opgetelde stukkie boombas wat ek balanseer

die sekelpeule sal gaandeweg al brosser sing

tot herfs, tot winter, met witter dorings en blaarverweer

hou die aarde haar in stand in hierdie minnende kring

die sekelpeule sal gaandeweg al brosser sing

en elke lente wentel sonpomponne in ’n baan

hou die aarde haar in stand in hierdie minnende kring

die boom staan met haar voete waar my voete staan

*

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Hierdie gedig is in 2014 geskryf, op uitnodiging vir die Byderhand Tuinverseprojek van proff Franci Greyling en Bernard Odendaal by Noordwes Universiteit. Vyftien digters met verbintenisse tot Potchefstroom, waaronder TT Cloete, Heilna du Plooy, Johan Myburg, Carina van der Walt en Bernard Odendaal, om maar enkeles te noem, is uitgenooi om elk ’n gedig te skryf wat handel oor ’n spesifieke plek in die Noordwes Universiteit Botaniese Tuin of die omringende omgewing. Die bedoeling was dat dit dus plekspesifiek moes wees, en ingeplaastheid ’n sentrale kenmerk. My gedig se plek was onder ’n soetdoringboom – wat ek so langafstand vanaf ’n kaart en foto’s gekies het.

Die Byderhandprojek het behels dat die gedigte in verskeie vorme verwerk is, visuele voorstellings is gemaak, digitale manipulasie van woorde en versreëls, musikale toonsettings en vertalings in Engels (in 2016 bygevoeg) en in sommige gevalle in SeTswana, asook stemvoorlesings deur die digters self. Al hierdie inligting is digitaal op ‘n QR-kode aangebring en hierdie QR-kodes is elk by die gedig se plek in die tuin aangebring. Besoekers en Aardklopfeesgangers kon (in 2015) deur middel van ’n QR-leser toepassing (wat hulle, bygestaan deur studente, sommer vinnig kon aflaai op hul fone) die gedigte lees en na die klankbane luister, terwyl hulle in die omgewing is en eerstehand dieselfde omgewing ervaar as waaroor die gedig handel – dus, ingeplaaste lees wat plaasvind.

Benewens die leeservaring deur besoekers, is daar ook ’n akademiese uitkoms aan die projek gekoppel en ’n seminaar is in 2016 deur Noordwes Universiteit aangebied waar ons as navorsers betrokke was by ’n meer akademiese ontleding van die projek, die prosesse en die uitkomste. Die titel van my referaat was “Ingeplaaste skryf en die materiële verbeelding. Voorlopige aantekeninge en waarnemings oor ingeplaastheid en verbeelding in twee Tuinversprojekgedigte” waarin ek die ooreenkomste en verskille tussen my soetdoringgedig en ’n soetdoringgedig van Hein Viljoen ondersoek het.

(Gaan kyk gerus by http://www.byderhand.net/ waar jy meer kan lees oor die onderskeie projekte, die tuinverse, die digterstuine en voortgesette projekte, sowel as ’n uitgebreide fotogalery.)

noordwes-universiteit-botaniese-tuine-1

NWU Botaniese Tuin, Potchefstroom

 

qr-kode-op-n-klip-onder-die-soetdoring-3

 

QR_Tuinverse_eienetwerk_druk

QR-kode op ’n klip onder die soetdoringboom

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Met die skryf van die gedig het ek voor ’n aantal wesenlike probleme te staan gekom. Eerstens was ek nie ten tye van die skryf self in Potchefstroom nie en moes staat maak op wat ek in die daaropvolgende navorsing as materiële geheue en materiële verbeelding gedefinieer het, volgens die konsepte van Buell se omgewingsverbeelding. Dit het onder andere behels dat ek op elke moontlike manier “inligting” moes bekom oor die plek waaroor ek moes skryf, deur navorsing oor plant- en voëlspesies van die Botaniese Tuine en onmiddellike omgewing, deur foto’s, digitale bronne en veral ook deur lewende videomateriaal wat Franci vir my gemaak het van die staproete na “my” boom, die klip onder die boom en die onmiddellike omgewing en klanke. Hierdie materiaal het die “toegangsdeure” geword waardeur ek, in samehang met die eie ervaring as materiële geheue van gelyksoortige omgewings waar ek was, ’n konsep kon skep vir die gedig.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Wat gegee was, is die foto wat ek ’n jaar tevore van ’n welige soetdoring in volle blom geneem het. Dit was my mooiste soetdoringplek en ek kon daaruit put.

soetdoringbloeisels-4

Soetdoringbloeisels

Van daar af verder was dit wroeg en sweet! Ek het seker gemaak dat ek weet hoe die bloeiwyse van die soetdoring is, (dubbelgeveer), terwyl die stralekranse van geel pomponne vanselfsprekend is (sonpomponne).

Voorts moes ek in ag neem dat die besoeker aan die tuin op verskillende tye van die jaar daar sou wees en steeds moes kon identifiseer en meeleef met die gedig – vandaar die konsep van herhalende seisoene.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Sirkels en kringe was van die begin af ’n ordeningsbeginsel – ek wou reg laat geskied aan die goue sonpomponne, aan die krans(as kring)-wyse waarop hulle aan die stingels gerangskik is, aan die kringloop van die son en van seisoene en uiteindelik die kringloop van die aarde en kosmiese kringe. Die pantoen se herhalende vorm het na my gevoel die kringe-binne-kringe goed gepas.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek skryf meestal baie afgesonderd en min mense sien vooraf wat ek skryf. In die geval van hierdie gedig, was Franci en Bernard die eerste lesers. Tydens die vertaling na Engels het Tony en Gisela Ullyatt ’n vaardige Engelse hand bygesit.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Die eerste “verskyning” was in die NWU Botaniese Tuin en my eie eerste in situ-lees daarvan op ’n verskriklike warm dag tydens Aardklop. Wat nie daar was nie, was die sonpomponne; wat wel daar was, was die son. Daarna is die gedig natuurlik opgeneem in Die aarde is ’n eierblou ark (Proetea Boekhuis 2016).

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

In hierdie geval is die gedig op feite gebaseer en het ek so na as moontlik aan die spesifieke kenmerke van ’n soetdoring gehou sonder om die liriese kwaliteit van die ervaring prys te gee.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Ek ontleed nie graag my eie gedigte nie en verkies dat dit deur lesers gedoen word wat my dalk kan verras!

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die foto hierbo van die soetdoring se blomme was sekerlik die grootste invloed.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Ek het definitief hier ’n leser in gedagte gehad wat deur die skaduryke Botaniese Tuin sou stap en ’n rukkie op die klip onder die boom sou sit. Ek wou seker maak dat die leser/kyker/luisteraar afkyk, na waar ook sy voete op dieselfde plek as my voete en die boom se voet staan, dat hy sou opkyk, na die blou hoëveldse lug wat tussen die blare deurskyn en dat hy dalk aan die bas sou voel. Spesifieke woorde in die gedig sou dus ’n performatiewe funksie moes vervul – wat van die begin af deel van die beplanning was – en die gedig moet ’n soort lens of meganisme word waardeur die leser se waarneming gefokus word. Ek vermoed dat die performatiewe aard van die gedig bydra tot die leser se ingeplaaste leeservaring.

Hoewel ek ’n bepaalde soort leser in gedagte gehad het, is die fokus in die gedig egter die boom, bykans as ’n sentrum van die heelal, op daardie oomblik, binne die “minnende kring” wat alles in stand hou. Die verhouding van die digter met die boom en die ervaarde materialiteit word ook vooropgestel.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Hoewel dalk nie een van die sterkste gedigte in die bundel nie, maak die oorsprong van die gedig dit baie spesiaal. Die ervaring vir my as randdigter (en ook aan die rand van literêre kringe) om deel te kon wees aan die Tuinverse, was oorweldigend. En die gedagte dat die gedig en totempaal steeds daar is, by die boom, en voortgaan sonder my, is uniek.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Die gegewe van die soetdoring ervaar ek nogal as tipies Suid-Afrikaans. Ons almal het iewers ’n soetdoring in ons lewe – dis deel van ons kollektiewe geheue van landskap. Die doringboompie betree ook die literêre versruimtes alreeds vanaf Totius se tyd.

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek het by die sonpomponne begin, en toe ek eers op die pantoen besluit het, het die gedig sy eie (kring)loop geneem. En toe die bundel begin vorm aanneem het, het ek geweet dat die gedig ’n plek daarin sou vind. Tydens die redigeerproses het Martjie Bosman gehelp om die gedig kompakter te maak en dit verskyn in die bundel in die finale vorm.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek is nie bewus van enige tradisionele lesersreaksie op die gedig nie. Ek kan dalk wel hier iets vertel oor die toonsettings as kunstenaarsinterpretasie, sowel as die landkunsinterpretasie van die gedig.

Twee musikale toonsettings is van “By die soetdoring” gemaak, die een as kunslied, getoonset deur  Gerrit Jordaan met klavierbegeleiding en stem, terwyl die tweede, getoonset en uitgevoer deur Johann Tempelhoff, ’n kitaarverwerking is. Die twee toonsettings is nogal uiteenlopend ten opsigte van die tonale aard en musikale kleur – die een dramaties en kragtig, die ander gedemp en meesleurend. Hierdie toonsettings word ook geaktiveer deur die QR-kode en lesers hier by Versindaba kan dalk probeer om die foto van die QR-kode op die klip te skandeer (deur enige QR-leser toepassing op hul foon) om toegang tot die toonsettings te kry. Ek moet byvoeg dat die toonsettings ’n groot verrassing vir my as digter was, en ’n verdere dimensie aan die gedig verleen. Aan die een kant is daar die “herkenning”, maar andersyds ook ’n “vreemdmaking” wat afstandelikheid van die gedig bewerkstellig.

Die tweede kunstenaarsinterpretasie is visueel. Deel van die Byderhand Tuinverseprojek was dat landkunstenaar Strijdom van der Merwe gevra is om kunswerke te skep wat by die verse se plekke aangebring kon word. Hy het die wonderlikste totempale gemaak wat ook as bakens opgerig is, elkeen uniek aan ’n spesifieke gedig. Die sketse van die konsepontwikkeling is ook deel van die inligting waartoe die leser/besoeker aan die tuine toegang het deur middel van die QR-kode.

skets-van-strijdom-van-der-merwe-5

Landkunstenaar Strijdom van der Merwe se interpretasie van die gedig

soetdoring-totempaal-6

Soetdoring-totempaal

(Foto: Franci Greyling)

Die konsep van tuinverse is in 2016 by die Tuin van Digters in Wellington gebruik met gedigte van digters uit daardie onmiddellike omgewing. Voorts het Prof Greyling ook besoek gebring aan Victoria Universiteit, in Kanada waarheen sy enkele gedigte, waaronder “By die soetdoring”, in ’n kampustuin “verplant” het om die konsep te verduidelik. My soetdoring het vir ’n kort rukkie sy blomkranse oor ’n ander kontinent uitgesprei!

boom-op-victoriakampus-kanada-10

“My” boom op die Victoriakampus, met die “Soetdoring”-gedig daarop aangebring

(Foto: Franci Greyling)

  1. ’n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

My eerste vers kom uit my hoërskooldae en na ’n uiters kort skryfproses het ek dit vir die destydse Transvaler gepos, wat in daardie jare weekliks gedigte gepubliseer het. Ek dink die “prys” wat ek ontvang het na publikasie was R5! As ek reg onthou was die onderwerp religieus van aard. Daarna het gedigte gereeld in Die Huisgenoot op hul tienerblad verskyn.

Nota: As julle Potchefstroom besoek, gaan maak gerus ’n draai by die Botaniese Tuin waar die gedigte en totempale ’n permanente installasie is.

*

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Advertisements

Broosheid van die blou hier opgeteken

Broosheid van die blou hier opgeteken

Deur Neil Cochrane 30 Januarie 2017 11:01

Die aarde is ’n eierblou ark

Susan Smith

PROTEA, R160

In dié tweede digbundel van Susan Smith is daar ’n bemoeienis en bekommernis oor die aarde.

Weens Homo sapiens (wyse man?) se vergrype word ons planeet daagliks weerloser. Dit is nie meer ’n groen planeet nie, maar ’n eierblou een.

In ’n onderhoud noem Smith dat blou op broosheid dui, ’n assosiasie wat deur die bundel se oorheersend blou omslag versterk word. Blou is ook die kleur van oseane, ’n ekogebied wat Smith deurlopend verken en met motiewe soos water, visse, bote en strande in verband bring.

In “Credo van die vibrerende materie” beskou Smith die aarde as moederfiguur (bl. 36):

ek glo dat die Aarde aan haarself behoort

sy, en al waaruit sy is

dat sy Moeder is

van al die voortdurend vibrerende dinge

In die slotstrofe bevestig sy haar verbintenis met ’n onvervangbare Moeder Aarde:

Ek is een met haar en hare

daar is net hierdie een aarde.

Die voorblad is gegrond op een van Smith se skilderye, getiteld “Netwerk” (2016), wat visueel beklemtoon dat mens en aarde aan mekaar verbind is. Die mens se verhouding met die aarde is egter nie so eenvoudig nie. Die mens is allermins Moeder Aarde se spogkind en sy verhouding met haar getuig dikwels van selfsug, vernietiging en geweld. Ons is probleemkinders wat sukkel om met ons moeder te kommunikeer (bl. 59):

die alfabet van mense

praat nie mét die aarde nie

maar daarván

In ’n aantal gedigte soos “aantog van die afkappers”, “renosterveld” en “albatros” ontmasker Smith die mens se vernietiging van die omgewing.

In “lewensiklus van die rara avis” (bl. 75) bestempel die spreker op ironiese wyse afvalmateriaal en petroleum as indringerspesies wat die natuurlike habitatte van voëls en visse oor-neem. Die Latynse benaming rara avis, wat vreemde of skaars voël beteken, versterk die ironiese perspektief op omgewingsbesoedeling.

Die spreker gebruik woorde soos “lewensiklus” en “eindhabitat” ironies, want ons assosieer dit met natuurlike spesies en nie met kunsmatige afvalstowwe nie. In die derde en vierde strofe wys die spreker op die allesoorheersende mag van petroleum wat alle lewensbronne oorneem. Petroleum is nie slegs ’n vreemde spesie nie, maar ook die enigste spesie wat oorbly. Dié versmorende situasie word slim deur die weglating van woordspasies aangetoon:

jyisdievoël

jyisdievis

jy

is

die

rare

water

jy drink die lug

Benoeming en optekening speel ’n belangrike rol in die bundel. Die gedig “Carl Linnaeus skryf neer” (bl. 84) handel oor die Sweedse natuurkundige Carl Linnaeus wat vorendag gekom het met ’n moderne stelsel om diere en plante te klassifiseer. Ondanks sy sistematiese optekening van baie spesies, kon Linnaeus nie alles oor fauna en flora uitpluis nie.

DIT IS NIE SLEGS DIE NATUUR-WETENSKAPLIKE SE TAAK OM OP TE TEKEN NIE, MAAR OOK DIE DIGTER S’N.

Dit is nie slegs die natuurwetenskaplike se taak om op te teken nie, maar ook die digter s’n, soos die bundelmotto uit Pablo Neruda se “Memory” aandui:

I have to remember everything,

keep track of blades of grass, the threads

of all untidy happenings

Dit is ’n rol wat Smith as ekosensitiewe digter ernstig opneem.

In “eierblou ark” (bl. 12) word die aarde met ’n knikkerneut vergelyk “waarin die groeibegin van woorde sit”. Die aarde verteenwoordig die oeroorsprong van taal en die ruimte waaruit alle poësie ontkiem. Dit is die ideale planeet vir digters om “daagliks silwer woordspane/deur sterstof te stuur”.

Deur die optekening van haar natuurwaarnemings verrig die digter ’n bewaringsdaad en vorm haar gedigte oor spesies en natuurverskynsels deel van ’n ekologiese nalatenskap.

Dié gedagte kom sterk ter sprake in die gedig “ark” (bl. 89) waarin die spreker “paar-paar uit Linnaeus se drie naamryke/vergaar”, sodat sy uiteindelik al haar kennis “te water laat/in ’n gevlegde boot van gras en taal”. Hierdie is ook ’n metafoor vir die digkuns, want die diere- en planteryk is ook ’n taalryk wat digters in hul verse bewaar. Die blote opnoem van die spreker se geliefkoosde natuurdinge is op sigself poësie:

kamassie-soet kleinpypgras en harsgeurige

kasuur   die ligweergewende

skubbe van rivierspringers

strepies en seisoenale besoekers

die halfmaan-skoenlappervis

In “velddagboek” (bl. 68) beskryf die spreker die boekstawing van veldspesies as “ ’n oopmaak van aanwesigheid” en “die asem van name”. Die digter gee via taal ’n andersoortige bestaansreg aan die veldplante wat sy in haar velddagboek opteken. Die spreker kies juis om die pragtige Afrikaanse volksname soos “boetabessie” en “knophout” te gebruik, want digters is ook taalbewaarders. Haar velddagboek is meer as ’n kennisbron, maar ook ’n konkrete rekord van haar bestaan as omgewingsbewuste digter:

dit is die plante waarvan ek weet

dit is waar my asem was

Smith is ook ’n ywerige notamaker in die intiemer ruimte van haar tuin. In “vyf kanttekeninge van ’n tuindagboek” (bl. 78) gaan dit om haar verwondering aan en waardering vir ’n aantal tuinspesies – die jangroentjie, hadeda, geraamteplant, mikstertbyevanger en kiepersol. Hiermee sluit Smith mooi aan by die Byderhand Tuinverseprojek in die NWU Botaniese Tuine en die tuinverse in Marlene van Niekerk se Kaar (2013).

Susan Smith lewer met haar tweede bundel ’n betekenisvolle bydrae tot omgewingsbewuste poësie in Afrikaans.

Sy waarsku teen vernietiging, sonder om te preek.

Sy verwonder haar aan die natuur, sonder oppervlakkige sentiment. Meer nog, sy inspireer jou om die klein stukkies poësie in jou eie tuin raak te sien.

Neil Cochrane doseer Afrikaanse letterkunde aan Unisa.

Versindaba-onderhoud oor “Die aarde is ‘n eierblou ark”

 

ONDERHOUD MET SUSAN SMITH (DIE AARDE IS ‘N EIERBLOU ARK)

onderhoud-gisela-en-susan

Susan Smith gesels oor haar nuwe digbundel

die aarde is ‘n eierblou ark, met Gisela Ullyatt

.

Susan, hartlik geluk met die aarde is ’n eierblou ark.

Die bundeltitel impliseer ’n metaforiese verhouding tussen aarde en ark. Die byvoeglike naamwoord dui op die kleur van hierdie aarde-ark. Hoe het jy op die titel besluit?

Dankie, Gisela.

Die frase, “die aarde is ’n eierblou ark” kom uit een van die gedigte, maar het vroeg reeds bly vassteek as ’n moontlike titel. Die alternatief wat ek oorweeg het, was bloot “ark”. Nadat ek dit aan ’n paar mede-digters voorgelê – en uiteenlopende reaksie gekry het – het ek besef dat ek maar my instinkte sal moet vertrou. Die verbonde verbande laat ek aan die leser oor.

Die voorbladkuns is een van jou eie skilderye. Die ongewone tekstuur daarvan is opvallend en sluit goed aan by jou tweede bundel-motto wat uit Neruda se “Memory” geneem is:

I have to remember everything,

keep track of blades of grass, the threads

of all untidy happenings

the resting places, inch by inch,

the infinite railroad tracks,

the surfaces of pain.

 

(a) Het die keuse van die skildery meer te make met die bundeltitel of die bundel as geheel?

(b) Vertel ons meer oor die skildertegniek(e) wat jy gebruik het om daardie ‘gekraakte’ tekstuur te verkry.

Die skildery is gemaak ten tye van die skryfproses, seker so ’n jaar gelede, toe ek met verskillende teksture gespeel het om ’n organiese oppervlak tot stand te probeer bring wat moontlik verband sou kon hou met die woorde waarmee ek gedurende daardie tyd besig was. Ek het in dieselfde tyd ook ’n aantal linodrukke gemaak wat tot bepaalde gedigte spreek en deel vorm van ’n kunstenaarsboek – byvoorbeeld die albatros, die meisie met vis, die selakant en pas nou ook die kantblom. Ons “printmaster”, Jeff Rankin, het daarin geslaag om my te laat nadink oor wat ek probeer uitdruk, oor die simboliek van lyn en tekstuur en kleur.

Wat op die buiteblad van die bundel afgedruk is, is ’n nabyskoot van ’n skildery. Elke makrobeeld onthul ’n nuwe perspektief op die geheel. Die kleure – goud, blou, wit, sandkleur, grys – was ’n doelbewuste keuse. Vir my is blou die kleur van ontroering, die kleur van broosheid.

Ek het geëksperimenteer met verskeie mediums wat krakies op die boonste laag verf veroorsaak, letterlik vanaf kouelym en spreiverf tot kraakglasuur wat dan verder gemanipuleer word om krake in verskillende groottes te vorm, na gelang van die dikte van die oppervlakmedium. Die uitkoms is ’n totale verrassing en die skildery kan nie werklik herhaal word nie.

netwerk-2016-susan-smith

“Netwerk”, 2016 (Susan Smith)

Wat verder verrassend is, is die nuwe wêreld wat oopgaan voor die kameralens se inzoemende oog: detail wat bykans verlore gaan vir die blote oog, word landskappe van kraters en riviere uit verf en glasuur.

netwerk-makrobeeld-1

“Netwerk”: makrobeeld 1

netwerk-makrobeeld-2

“Netwerk”: makrobeeld 2

netwerk-makrobeeld-3

“Netwerk”: makrobeeld 3

Ek hoop dat die voorblad weerklank vind regdeur die bundel, nie net as beeld van oppervlak nie, maar ook van netwerk en verbintenis. Die spanning op die oppervlak van die verf en glasuur, die vorming, eers, van klein krakies, wat uurliks groter word, totdat groter kontoere tot stand kom, is nie net ’n metafoor vir die voortdurend veranderende landskap nie, maar ook die verrassende vorming van woorde oor tyd.

“patryspoort” (13) se eerste strofe aktiveer die Karoo-hemelruim:

 

in die kom van die Karoo kan jy

deur die patryspoort van die nag

die diereriem se werwelinge hoor

met gestrekte vinger

deur die krakies in die lugruim boor

met versigtige nael

ágter die foelie skilfering van die heelal skraap

 

In jou debuutbundel, in die afwesigheid van sin (2012), verskyn daar ’n reeks gedigte genaamd ”karoo-narratief”. Hou “patryspoort” daarmee verband?

My geboorteplek is die Karoo, De Aar, om presies te wees. Nêrens anders is die aarde so oop nie, nêrens anders die lug so helder nie. Dit voel vir my na ’n natuurlike vertrekpunt, hetsy per voet of metafisies die hemelruim in.

Reeds in die inhoudsopgawe kan die leser sien dat die bundel ryklik omgaan met gedigte wat water as leitmotief utiliseer. Voorbeelde hiervan is “onderwater” (15); “Wildekus” (18); “water (i)” (55-56); “water (ii)”(57); die “alfabet van water” (59), en so meer.

Een van die sterkste gedigte in die bundel is so ’n voorbeeld:

 

in ons saadskulp is ek en jy

soogvisse van die water

twee gesigte na mekaar:

’n konkawe vivipaar

 

Wat beteken die waterelement vir jou as digter?

Die voor die hand liggende belang by water is dat dit in die algemeen en ook mities gesien word as ’n plek van oorsprong, dalk van lewe self. Die rykheid aan mitiese sowel as religieuse simboliek bied oneindige moontlikhede aan die digter. Water is egter ook deel van die verbintenis wat ek voel met plek en is omgewingspesifiek, vandaar my belang by die Ooskusstreek en al die dinge hier in hul onderlinge verbintenisse tot water en aarde en plek.

Dit gaan vir my daaroor om die betekenis en evolusie van water te karteer op veelvuldige wyses: die kennis en beskrywing van water lê in die parallelle tussen wetenskaplike feite en mitiese verhale, tussen skepping en “mothering”, tussen Darwin en die akwagenesiese wordingsteorieë van Ellis, tussen die ryk Bybelse verwysingsraamwerke en die oratuur. Dit sluit in om water te sien as ’n soort aqua mater, maar ook simboliese, mitiese en religieuse aspekte in berekening bring; om soos Elaine Morgan die moontlikheid te oorweeg dat sommige van die sleutels tot evolusie opgesluit lê in die fisiologiese karakteristieke van die vrou.

Water is magies; water is enigmatiese materie. Water is die fokus van menslike nuuskierigheid – die alomteenwoordige gemene deler van alle dinge en in wisselwerkende verbintenis met die aarde beskermer van lewe en behouering van lewende en nielewende dinge.

’n Verdere leitmotief is taal/die woord: ’n voorbeeld hiervan is die program-gedig, “huls”:

 

die droë peul knal naatlangs oop

die halwe huls ’n ligte boot

waarin ’n klein swart alfabet

van sade stroomaf

na ’n beskutte hawe vaar

 

Praat met ons oor die verhouding tussen skryf/dig en die natuur soos aangedui in bogenoemde gedig.

Hierdie gedig is ’n hele ruk gelede geskryf en het verskeie permutasies beleef. Dit is as ’t ware ’n saadkern waaruit ander gedigte ontkiem het. Ek vermoed dat ’n digter voortdurend besig is met die gedagte aan die proses van “woordplanting” en hoe een woord tot ’n ander lei. ’n Doelbewuste ars poetica is dit nie: eerder ’n onbewuste proses van alliansies soek tussen dinge. Of dalk ’n knal.

Soveel berus daarop om die wêreld om ons op ’n nuwe manier te sien deur dit nuut naam te gee, die soeke na die ewig ontglippende vaspen van dinge. Die volmaakte woord is eweneens ’n knal. Dit verplant die aarde en dit wat daarin en daarop is, oor op die bladsy; die leser ruik nog die omgedolwe grond. Die presisie daarvan moet ’n skok wees van sowel feitelikheid as van verbeelding, van herkenning en geheue.

Digter William Merwin skryf met passie oor die drang om name te ken en te onthou. Hiermee identifiseer ek:

I have lived without knowing

the names for the water

from one rock

and the water from another

and behind the names that I do not have

the color of water flows all day and all night

the old man tells me the name for it

and as he says it I forget it

Ek is ’n ewige soeker na die woorde wat in herkenning kan knal, om naam te gee aan elke oppervlak, elke gras, om te onthou, om te bewaar. Ek ervaar ’n intense gevoel van verlies oor voëls in my omgewing wat ek nog nie “ken” en geïdentifiseer het nie (oor die 40 spesies om my huis en tuin het name, afgemerk in my voëlboeke); ek het nodig om die grasse en die bosse van my omgewing te lys: droog-my-keel, duinekatstert, koedoebessie, krulkransie, maagpynbossie, marramgras, skilpadbos, sonskynster. Ek is bang dat hierdie name verlore raak.

(My redakteur het my van myself gered deur my ellelange lys van noemname met spesiename daarnaas, liefs weg te laat, en ’n onmoontlike lang opnoemgedig tot sinvolheid te verkort.)

Maar met elke naam wat ek “red”, is daar soveel wat verlore gaan. “Always naming, always words galvanizing the things of this world”, sê Felstiner in Can Poetry Save the Earth? En Linnaeus self het gesê: “As die name onbekend is, gaan ook die kennis van dinge verlore.” Taal is die enigste ark waarin ons die name en die kennis kan bewaar.

In die gedigreeks, “saad”, is daar ’n beduidende interaksie tussen die oopskryf van ’n digter se verlede en die ontkieming van saad. Hierdie ontkieming word ook gelykgestel aan die ‘ontkieming’ van ’n digter.

Verder is daar ‘n sterk wisselwerking tussen gebruiksaanwysings wat gebruikstaal verteenwoordig en poëtiese taal. Ironies genoeg word hierdie katalogisering juis die stramien vir die poëtikale. Kan jy vir ons meer oor hierdie wisselwerking vertel en waar die idee ontstaan het?

Ek is ’n aantal jare gelede aan Robert Kroetsch se briljante Seed Catalogue bekend gestel deur Peter Midgley, digter en skrywer wat tans in Alberta, Kanada woon. Die lang gedig van Kroetsch het my bygebly, veral sy gebruik van “gevonde” taal in iets so alledaags soos ’n saadkatalogus. Uit die nie-poëtiese het Kroetsch doelbewus en dikwels op ironiese wyse poësie geskep. Ek het lank met die gedig geworstel, en probeer om gebruikstaal en selfs verbruikerstaal sodanig te stroop dat dit gelade kon word, in samehang en wisselwerking met die gedigkern. Die gebruik van gevonde taal het nuwe uitdagings gebied en spel met vorm toegelaat.

Ek skryf doelbewus teen eenvormigheid in, sekerlik nie altyd geslaagd nie, maar ’n genuanseerde, geskakeerde digbundel wat beide vorm en inhoud betref, laat my sintuie tintel. Miskien, iewers in my toekoms, lê ’n droombundel wat meer palimpsestiese skets- en notaboek as digbundel sal wees.

Jou bundel maak melding van onder andere Mary Oliver, Walt Whitman, Linda Hogan, Karl von Frisch, Carl Linnaeus, Jane Bennett, Thomas Huxley en Spinoza. Hoe het hulle hulleself by jou aangemeld? Watter rol het hulle gespeel in die skryf van die bundel?

Elke gedig is ’n ontdekkingstog en ’n speurverhaal die onbekende in. Karl von Frisch het byvoorbeeld navorsing gedoen oor die gedrag van bye en in 1927 die ontdekking gemaak dat die lengte en rigting van die “rondtedans” en “wiggeldans” van bye in direkte korrelasie is tot die ligging van en afstand na voedselbronne en dat hierdie navigasie onder andere moontlik gemaak word deur die polariserende patrone van blou lug. Dit is die alfabet van bye. Linda Hogan se kinderverhale het ’n bewussyn van die lewe van vlermuise geskep; my vriende Jane Bennett, David Abram, Greg Garrard, Timothy Morton en vele meer is my medereisigers deur die wêreld van die ekokritiek. Hulle het nogal ’n manier om so ’n bietjie aan mens af te gee.

Dit is vir my noodsaaklik dat die feite in my gedigte moet klop. Ek vind dit onmoontlik om met enigiets anders as die waarheid te werk, ek jaag die meedoënlose akkuraatheid van ’n Marianne Moore na; die wetenskaplikheid van ’n T T Cloete. Selfs die realm van die verbeelding en die magiese moet met noukeurigheid betree kan word.

mangliete-1

mangliete-2

Mangliete in die Nahoonstrandmeer, Oos-Londen (Foto’s: Salmon Smith)

tafoni

Tafoni by Keisterstrand, Oos-Londen. (Foto: Susan Smith)

 

Opvallend in die bundel is die ikonisiteit van sommige van die gedigte in die bundel, soos byvoorbeeld in “die oortjies van die gedig” (49) en “skulpgruisgrys” (63):

 

keiserstrand

34 km wes van oos-londen

 

wolkgrys misgrys meeugrys  veergrys

watergrys brandergrys skuimgrys

rotsgrys klipgrys  klipskeurgrys

sandgrys   skulpgrys

skulpgruisgrys

 

32°58’ suid

 

Is konkrete poësie of die gedig-as-ikoon ’n proses wat jou na aan die digterlike hart lê? En is dit ook ’n aspek wat “groen poësie” mee omgaan?

Ikonisiteit gaan natuurlik oor soveel meer as net die uiterlike tipografie van die gedig. Dit is wel so dat die bladspieël en die wit van die bladsy groter prominensie het in die sogenaamde groen poësie, veral waarneembaar by die Kanadese ekodigters. Die bladsy word ’n plek, ’n terrein of perseel waarop bepaalde ruimtelike patrone neerslag vind – ’n materialisering van die gedig.

’n Ikoniese gedig is veronderstel om die leser in ’n energieke ontmoeting te plaas met die materiaal en materialiteit van skryf: die alfabet as sisteem van lyne en hoeke; herhalings van komponente; fisiese en visuele lyne. Die digter orkestreer die alfabet en woorddele as visuele rym en die aandag verskuif vanaf die transparante funksie van betekenis na die konkrete funksie van plek op papier. Die digter is besig om die fokus van die leser te manipuleer en te beheer, selfs te disoriënteer. Ritmiese stiltes, perkussiewe enumeratiewe herhalings en die oopmaak van spasies tussen woorde verkry ’n betekenis in sigself.

Ikoniese gedigte word dikwels nie as hoofstroompoësie gesien nie, maar die speelse en selfs dramatiese aanslag daarvan, boei my. Om te dink hoe die oog moet kyk, hoe die bladsy en die gedig self plek word, maak die digter deel van die materialiseringsproses, maak die lesende leser ’n kykende leser op ’n konkrete vlak.

’n Boeiende gedig is “Xolobeni Mineral Sands, Wildekus” (87). Hier word melding van gemaak dat dit “na ’n gedig van Derek Walcott is“. Kan jy vir ons aandui watter gedig jy hier in gedagte gehad het?

Is Walcott ’n gunsteling op jou boekrak?

Walcott se uitbeelding van land en see en sy verwoording van veral die Karibiese eilande vertoon ’n intense gewaarwording van die verhouding tussen plek en bewussyn en gewete, waarby ek aanklank vind. Enkele versreëls uit die lang gedig “Omeros” het my aandag getrek weens die toepaslikheid daarvan op die gebeure wat oor die afgelope aantal maande ontvou het by Xolobeni aan die Wildekus.

Na maande van intimidasie, geweld en die uiteindelike sluipmoord op mense wat die voorgenome mynbedrywighede deur ’n Australiese mynmaatskappy by Xolobeni teenstaan, word daar nou in die media ook oor Gupta-betrokkenheid en grondkaping gespekuleer.

’n Mens vra vrae: is hierdie lewens nie belangrik nie? Is die mense wat ’n leeftyd daar woon se stemme nie belangrik nie? Hoekom word ons natuurlike omgewing minderwaardig behandel? Waar kom aardreg te pas?

Benewens ooglopende omgewingsrisiko’s is daar die wit-, rooi- en swartmanglietwoude in die strandmeergebiede by Xolobeni (ironies beteken die naam Xolobeni “plek van hartseer”) wat dien as wieg vir jong marienevisse en skulpdiere. Die raar Manglietvisvanger is ook inheems aan hierdie gebied. Dit is die Wildekusstrook waar ’n versteende woud in die rivierbeddings van die Mazambarivier gevind kan word en wat die hoogste konsentrasie fossiele bevat, waarvan sommige gedurende laagwater ontbloot is, wat die bestudering van die beweging van tektoniese plate moontlik maak en wat, na raming tussen 84 en 86 miljoen jaar oud is.

fossiele

Fossiele blootgelê tydens laagwater (Foto en blog: http://simontothemax.blogspot.co.za/2009/06/red-dunes-of-xolobeni-curse-of-black.html)

Dit is ironies dat inwoners van ’n land soos Australië, wat self so intens sy eie grense teen stroping bewaak, gewetenloos toesak op teikens in Afrika en dit vir geldelike gewin probeer uitbuit. Dieselfde geld natuurlik vir die dreigende skaliegasontginning van die Karoo en Oos-kaap deur die Shell-maatskappy.

Susan, sou jy jouself as “ekodigter” identifiseer of is so ’n etiket nie haalbaar vir jou as digter nie? 

’n Doelbewuste groepering of etikettering kan verskralend inwerk en ek sal altyd versigtig daarmee omgaan.

Terselfdertyd besef ek egter dat weens die invloed van my spesifieke belangstelling in ekopoësie en –teorie daar ’n bepaalde “insuur” plaasvind wat my siening van dinge en my eie werk beïnvloed. Ek dig oor allerlei dinge; in hierdie spesifieke bundel het daar ’n onbewuste weerspieëling tot stand gekom met dit waarmee ek op ander plekke in my lewe besig is – ’n bewussyn vir die bevraagtekening van hiërargiese strukture, die bevraagtekening van benoeming, wat in essensie ook ’n soort toe-eiening is, wat juis die hiërargiese bewussyn uitkalwer.

Ten laaste: watter gedig uit die aarde is ’n eierblou ark sal jy graag met Versindaba-lesers wou deel?

Moontlik is dit gepas om af te sluit met die slotgedig in die bundel, “Missa Gaia: ’n hooglied van die kompos”:

 

Ons is van die aarde

en ons sal terugkeer

aarde toe. Ons bemin

die onthegte blomme;

die geknakte stingels

is vir ons mooi. Kyk hoe lieflik

die molmwording van fyngesnaarde

blare; ons hoor die inleidende korale

van nagskoflarwes. Die sonate

van Latour se liewe wurm-

en maaierwerkers het ons lief;

in u wonings van fosfaat-

en kalsiumvlegsels grond

is ons tuis.

Wys tog, sielsbeminde, waar u

die takkies neerlê,

waar u nuwe steggies plant.

Ons is die wemeling van donker sterre

onder die grond; die engele

se heilige mikropartikels

wat die kosmos tot kontoer

en gefermenteerde leefspin smee.

Ons is van die aarde. Die aarde

het ons gemaak.

(Arikel te lees op Versindaba)

ATKV oorkonde vir lewenslange bydrae tot Afrikaans

Prof Susan Smith ontvang die ATKV Oorkonde vir Lewenslange Bydrae tot Afrikaans en haar dogter en derdejaarstudent by Universiteit van Fort Hare, Carien Smith, ontvang ‘n Afrikoon-toekenning vir kreatiewe bydrae tot Afrikaans. Die oorhandiging is in Pretoria gedoen deur Dr Danny Titus, van die ATKV. (2015)

Image may contain: 2 peopleImage may contain: 2 people

Plek as liggaam en liggaam as plek. Tendense van die nuwe materialisme en interaksie tussen mens en plek in enkele tekste uit Verweerskrif (2006) van Antjie Krog

Susan Smith

Volledige artikel hier beskikbaar