“Landskapverinniging” as sentrale motief in die gedig “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” in die bundel Mede-wete (2014) van Antjie Krog

“Landskapverinniging” as sentrale motief in die gedig “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” in die bundel Mede-wete (2014) van Antjie Krog

 

Landscape endearment as central motive in the poem “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” in Mede-wete (2014) by Antjie Krog

 

(Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 56(4-2), Desember 2016)

Susan Smith

Department of Afrikaans, University of Fort Hare, East London campus E-pos: ssmith@ufh.ac.za

 

 


OPSOMMING

In hierdie artikel word daar ondersoek ingestel na die wyse waarop die slotgedig van die bundel, “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” in die bundel Mede-wete (2014) van Antjie Krog, sentraal staan tot die ekopoëtiese tematiek en werkwyse van ingeplaast-heid wat deurlopend in die bundel na vore kom. Daar word ook na enkele ander verband houdende gedigte in die bundel verwys.
Benewens die ooglopende sentrale tema van mede-menslikheid, mede-deelsaamheid en medemens-wees wat deur die bundeltitel geaktiveer word en waarop resensies (Taljard 2014, Van Vuuren 2014, Hambidge 2014 en Jacobs 2015) van die teks oorwegend gefokus het, tref Visagie (2015:229) in sy resensie-artikel onderskeid tussen die veelvuldige sinapse, oftewel “verbindings” of “samevoegings” wat ten grondslag van die bundel lê, waaronder ook verbindings met die niemenslike omgewing. Die Ander, wat implisiet deur die bundeltitel geaktiveer word, is ook die aarde en dié wat van die aarde is. Daar sal aangetoon word dat Krog ook in hierdie gedig en bundel die grense ophef tussen die menslike en die niemenslike en dat die gedig voorspraak maak vir ‘n verinniging in verhoudings tussen alle materialiteite, beide menslik en niemenslik.
Die teoretiese raamwerk waarbinne ek hierdie gedig ondersoek, is dié van die ekokritiek en ekopoësie waarin daar na die verhouding en interaksie tussen die mens en sy omgewing gekyk word. Aan die hand van ‘n aantal kernbegrippe van die ekokritiek, naamlik vervlegting, transliggaamlikheid, die vreemde vreemdeling en vreemdmaking, ingeplaastheid, deelnemende verbeelding en diffraksie, word daar gefokus op mede-natuur en mede-omgewing en die wyse waarop dit in die slotvers funksioneer.

Trefwoorde: Antjie Krog, Mede-wete, Synapse, ekokritiek, ekopoësie, ingeplaastheid, vervlegting, deelnemende verbeelding, diffraksie, transliggaamlikheid, materialiteit, vreemde vreemdeling


ABSTRACT

This article investigates the way in which the closing poem, “tesis in gestapelde sillabe-versteurings oor ingebedheid” in the volume of poetry, Mede-wete (2014) by Antjie Krog becomes central to both the ecopoetic theme and the methodology of emplacement which permeates the text.
The central themes of co-humanity, sharing, co-connectivity and co-existence (mede-menslikheid, mede-deelsaamheid and medemens-wees) which are activated by the title, have been the focus of a number of previous investigations (Taljard 2014, Van Vuuren 2014, Hambidge 2014 and Jacobs 2015). The title allows a multi-referential interpretation which includes the nonhuman environment (as indicated by Visagie 2015:229), an aspect which specifically resonates in the last section of the text and in the closing poem. Visagie comments on the multiplicity of synapses, or connections and junctures which are central to the text, also indicating how the translated title of the text, Synapse (2014) emphasises the ideas of conjunction and bridging between two objects.The Other, who is implicitly activated by the title of the Afrikaans text, also includes nonhuman beings and non-living things. This article explores how in the selected text and poem, Krog suspends boundaries between human and nonhuman bodies through an inter- and intra-active modus operandi through which transcorporeality and exchange and interchangeability of roles occur.
The obvious meta-textual nature of this section and the intense involvement with language becomes a modus operandi to create “verinniging” (closeness, endearment), not only in the knowing/knowledge of a fellow human being, but also by means of co-being and co-existence within the landscape and natural environment.
The long title of the poem includes the word “ingebedheid” (embeddedness, emplacement), in which aspects of co-corporeality and trans-corporeality are already implicated. It closely relates to the theory of emplacement (Buell 2005:65; Smith 2012b:901), described in the Oxford Dictionary as “a structure on or in which something isfirmly placed” and in ecocritical terms defined as being immersed in the physical materiality of place which requires a sensory, emotive and intellectual consciousness from the poet, a so called in-the-body experience (Smith 2012b:902). It also requires attachment to place and alliance to place with the poet.
The theoretical framework for the discussion of the poem is ecocriticism and ecopoetics. By using a number of central ecocritical concepts, entanglement, transcorporeality, the strange stranger and estrangement, emplacement, participating imagination and diffraction, the article focuses on the co-nature and co-environment and the way in which these key concepts function in the final poem.

Keywords: Afrikaans poetry, Antjie Krog, Mede-wete, ecocriticism, ecopoetry, emplacement, entanglement, participating imagination, diffraction, transcorporeality, materiality, strange stranger


 

 

INLEIDING

Die slotgedig in die bundel Mede-wete (2014) van Antjie Krog, “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid”, vorm deel van ‘n afdeling met die titel, “vier pogings in linguistiese sinaps-opsporing” (opgedra aan Jakes Gerwel). Tereg noem Andries Visagie hierdie gedigreeks “manjifieke slotverse” (2015:232) weens die reikwydte en allesomvattende tematiek en maak melding van Krog se “verbluffende omgang met taal” (2015:233). Die bespreking van die slotgedig kan bykans as ‘n vertrekpunt gesien word vir die besinning oor verwante kwessies in die res van die bundel. Die gedigafdeling vorm in velerlei opsigte’n grondslag vir die lees van die bundel, soos ook gesuggereer word deur die bundeltitel van die vertaalde teks, Synapse (2014, vertaal deur Karen Press). Dit veronderstel ‘n poging tot sinapsvorming, oftewel samebinding en die opsporing van samebindende faktore deur die digter met die ander/ Ander wat buite die self teenwoordig is. Die woord sinapse verwys na die “senuselbrug”, oftewel die aansluitingspunt tussen senuselle (Pharos Afrikaans-Engels Woordeboek 2005:1416), ‘n minimale gaping waartussen impulse en boodskappe deur middel van neuronoordrag moet spring. Sinapse is dus die plekke van kontak en oordrag van senuboodskappe, wat die emotiewe en liggaamlike broosheid van oordrag beklemtoon.

Krog skryf vervolgens vier gedigte in hierdie reeks, “in gebreke bly binne-aars”, “sillabe-sinaps in die noord/suid-kompas”, “ESSAY-ABSTRAKTE re: SINAPS” en “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid”.

Die motto-gedig van hierdie gedigreeks kan gelees word as ‘n werkskode om die daaropvolgende gedigte in die slotafdeling te interpreteer:

die oopboor van verstopte sillabes die verstelling

van ‘n uitgebrande tweeklank die afsaag

van medeklinkers ‘n volgehoue plaakafbeiteling

van klinkers sodat erbarmlose verstokte woorde gedaag

word skielik kan lug instroom ‘n nuwe geluid

benader vreemd sal die nuwe taal moet lê uitasem

en omgee omgewend apartwees dood begin sê

in die haat wat so bloedgrondritmies dawer (111)

In die motto-gedig stel Krog ‘n vernuwende werkwyse in die vooruitsig: sy wil die “verstopte sillabes” “oopboor”, ‘n “verstelling maak aan “‘n uitgebrande tweeklank” en medeklinkers “afsaag”. Die opdrag van die afdeling kan in hierdie verband saamgelees word en aktiveer die meertalige en polifoniese aard van die gedigreeks, waardeur die lewe en werk van Jakes Gerwel in herinnering geroep word. Benewens die feit dat Gerwel ‘n bekende anti-apartheidsaktivis was, was hy ook ‘n gerespekteerde akademikus wat homself veral met die konsep van meertaligheid bemoei het. Taalfokus en -variasie, vertaling en uiteindelikheid “mede-taligheid” word die voertuig waardeur mede-belewing en mede-bestaan uitgedruk word.

Krog is met kragtige, aktiewe, alles-insluitende taalvernuwing besig. Dit sal ‘n taal wees wat “omgee omgewend apartwees dood begin sê” (111). Die woord “omgewend” in hierdie gedig dui eerstens op kwessies rondom menswees en medemenswees, dit dui op begrip en “omgee” vir mekaar, vir die Ander – dus, om deur die bemiddeling van taal ‘n mens te wees wat “omgewend” word, nie apart van die ander nie, tussen ander, ook in die omgewing van ander. Hierdie aspek sluit aan by een van die sterkste deurlopende motiewe in Krog se oeuvre, naamlik die verhouding tussen mens en mens, kleurkwessies, die gevolge van apartheid en saam- en medebestaan in hierdie land. Mede-bestaan en mede-menslikheid word alreeds in die bundeltitel veronderstel. Dit plaas ‘n soeklig op die gebrek aan “wete” van mekaar, die insig in of gebrek daaraan wat ons van mekaar se wêrelde het, ons saambestaan op dieselfde plek, en ons mede-deelsaamheid al dan nie.

Soos Jacomien van Niekerk (2014) tereg in haar resensie opmerk, aktiveer die meerduidige bundeltitel ook die woord “gewete”, waardeur die introspeksie en aandadigheid van die Afrikaner binne die breë sosiale konteks onder oë geneem word. Terselfdertyd word van die veronderstelling uitgegaan dat die mens ook ‘n “gewete” behoort te openbaar teenoor die niemenslike omgewing en wesens waarin die mens hom bevind. ‘n Verdere aktivering is die woord “weet” of “wete” – om kennis te dra van.

Daar is egter ‘n tweede betekenis in die woord “omgewend” wat in die bundel geaktiveer (en ‘n sinaps wat opgespoor) word, naamlik dié van “omgewing” – met inbegrip van plek en grond (as ‘n uitgebreide bundeltema) – waarop hierdie artikel wil fokus, en wel hoe dit in die geselekteerde gedig aan bod kom. Die fokus op die mede-natuur en mede-omgewing word gedoen aan die hand van ‘n aantal kernbegripppe in die teoretiese raamwerk van die ekokritiek, waaronder vervlegting en transliggaamlikheid, die vreemde vreemdeling en vreemdmaking, ingeplaastheid, deelnemende verbeelding en diffraksie. Hierdie terme lê ten grondslag van die ekokritiese diskoers waarin die kultuurprodukte, in hierdie geval die literêre tekste, ondersoek word aan die hand van die wyse waarop dit die verhouding tussen die mens en al die organismes van die natuurlike wêreld wat hom omring, uitdruk.

In ‘n vorige artikel (Smith 2012a:512) definieer ek ekopoësie onder andere as “die beweging wat spruit uit die spanning waar die verhouding tussen mens en natuur ‘n kruispunt bereik” en daar gepoog word om “die sistematiese samehang en ordening van die geheel uit te druk, dikwels deur die destabilisering van die gedig”. Die destabilisering van die gedig hou direk verband met die tegniek van sillabeversteuring wat Krog in die slotgedig aanwend. Sillabeversteuring kan dus inherent as destabiliseringstegniek gesien word, wat daarin slaag om die leser op ‘n nuwe manier na die gedig en die omgewing te laat kyk en vooropgestelde idees oor skoonheid en natuur omverwerp deur nuwe verbande te skep, ook deur die opheffing van grense tussen skoonheid en nieskoonheid, en tussen natuur en kultuur. Die ekogedig fokus op die menslike kreatiewe skryfaksie waarin die fisiese omgewing van die mens en sy verhouding met alles wat hom omring, ondersoek word. Ekopoësie is uiteindelik konneksie: dit is ‘n manier om met die omringende wêreld in verbinding/verbintenis te tree deur middel van taal.

Om die sinapse of verbindings wat in die bundel en in die slotgedig gevorm word te ondersoek, neem ons ‘n tree terug en werp eerstens ‘n blik op die visuele aanbod van die buiteblad.

 

DIE VISUELE SINAPS VAN DIE BUITEBLAD

Die leser word deur die kunswerk van Otobong Nkanga met die titel “Social Consequences” op die buiteblad (versprei oor die voor- en agterplat) paratekstueel voorberei op die belangrike rol wat plek, aarde, grond en grondbesit in sosiale verband en dan ook in die bundel speel. Paratekstualiteit, kortliks, is ‘n term wat gemunt is deur Gérard Genette in sy teks, Paratexts: thresholds of interpretation (1997:1-2), waarmee bedoel word die addisionele inligting, insluitende die buiteblad, wat die teks omring en wat bydra tot die interpretasie van die teks. In die geval van Krog, wat benewens digter ook ‘n bekende openbare figuur is, speel die parateks dus ‘n bydraende rol tot die interpretasie van die teks. Die kunswerk beeld twee pertinent manlike figure uit (met ‘n prominente uitbeelding van die geslag) wat besig is om twee stukkies aarde te manipuleer. Die manlike figure, wat bykans spieëlbeelde van mekaar is, is koploos (by implikasie sonder rede) en beskik elk oor verskeie pare arms wat die werk moet doen. Die uitoefening van krag deur die veelvuldige arms word die enigste rede en logika: dit vervang die logika van helder denke en deurdagte optrede en dui op brutale, instinktiewe krag. Daar word tougetrek, wat ‘n sug na mag en oorheersing en besitterskap oor die aarde/ grond/land suggereer. Die stukke aarde pas in ‘n brose web van tou (nog ‘n sinaps-beeld) en kan op enige oomblik kantel, of soos ‘n woer-woer gespin word, terwyl die rooi tou steeds die brose verbondenheid en gebondenheid tussen die twee figure maar ook tussen die figure en die aarde bevestig. As opponente is hulle egter onherroeplik spieëlbeelde van mekaar.

Die leser word in die tersaaklike slotgedig, “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” gekonfronteer met hierdie lang titel wat aansluit by die bykans akademiese benadering wat reeds sigbaar is in die titel van die gedigreeks, wat voortgesit word in die derde gedig, “ESSAY-ABSTRAKTE re: SINAPS” en in die tersaaklike gedig ‘n hoogtepunt bereik. Drie kernterme bied hulself in die titel aan: “tesis”, “gestapelde sillabeversteuring” en “ingebedheid”.

 

“GESTAPELDE SILLABEVERSTEURING”

Die opstapeling van ‘n lang lys van taalvariante, samestelling, nuutskeppings en afwykings word deur die digter ingespan as ‘n manier om die “verstopte sillabes” “oop te boor” (111) en die grense van taalstrukture uit te daag. Dit dien as ‘n sinapsopsporing – ‘n wyse om morfologies en semanties nuwe verbintenisse op te spoor en te aktiveer, terwyl die opstapelingstegniek letterlik die herhalende, immer bewegende en voortstuwende aard van beide taalkonstruksie en betekenisverruiming beklemtoon. Interessant genoeg tree die kragdadige “oop [ ] boor” van “sillabes” intertekstueel in gesprek met Loftus Marais se lugdrukboorbeeld uit die gedig “Die digter as rockstar” in Staan in die algemeen nader aan vensters (Marais 2009:40), waarin korte mette gemaak word met Van Wyk Louw se “beiteltjie” in die gedig “Die beiteltjie” (Brink 2009:161).

Die woord “sillabeversteuring” veronderstel bepaalde veranderinge of versteuringe wat doelbewus ingespan word om wyer betekenismoontlikhede of -afwykings tot stand te bring. Die sillabeversteurings, vervormings, klankomwisselings en samevoegings dui op deelnemende betekenisskepping en deelnemende verbeelding in die Krog-gedig. Dit dui op die proses waardeur die digter die “vibrerende” moontlikhede van die konkrete taal (taal as materie) op so ‘n wyse benut dat dit afwyk van die norm. In die bundel vind verskeie toespelings op Paul Celan (bekend vir sy kreatiewe en onortodokse taalaanwending) plaas, waaronder dan ook die verset teen gesag, die bemoeienis met die Ander en eksperimentering met taal. Die eerste gedig in die afdeling begin juis met ‘n aanhaling deur Celan waarin sy eie spel met taal en sillabewisseling voorkom, waardeur die aanvanklike betekenis van “estrange” verruim en selfs omvergewerp word om die teenoorgestelde van die oorspronklike betekenis in te sluit, bedoelende dat die kennis jou te binne moet gaan – ‘n bewustelike proses van inname en binnetoe-wending, selfs ingebedheid, wat terselfdertyd vervreemding teweegbring:

Instrange yourself, /deeper. (112)

Die fokus op ingang binne die self, en daarmee gepaardgaande vervreemding, word deurlopend in die bundel aangetref:

om te ver-jy (112, r46-47)

So ook veral die volgende:

as jou gesig begin sterrefiseer

                                         bomefiseer

                                                         halmkleurig leeuefiseer (112, r49)

Hierdie kragtige werkwoord-nuutskeppings dui op meer as ‘n uitreik na die natuurlike wêreld; dit dui op ‘n wordingsproses en op materiële uitruil. Dit wys op eenwording en transliggaam-likheid waardeur normale liggaamlike grense getransendeer word; dus liggaamlike transfor-masie deur middel van taaltransformasie – ster word, boom word, leeu word. Dit vorm sinapse regdeur die bundel, tot in die slotgedigreeks: “vergras vermier verwolk verswartwitpens // Kabbo landskapverinniging enkelmensvel-opgee-end” (117).

Taalversteurings en -vreemdmaking is deel van ‘n groter konsep van vervreemding en vreemdelingskap van die self wat nie net in die slotgedig nie, maar deurlopend in die bundel plaasvind. Dit gaan gepaard met ‘n toenemend ander/Ander-wordende en allesinsluitende ervaring van die digter. Sy stel die “metodologie” daartoe voor, naamlik dat sy die ander – haar “verbonde verbande” – “moet […] bly pla” om te “ontsnap uit die enkele mond van w(a) onde”; sy moet dus voortdurend bemoeienis maak met alles en almal waarmee sy verbind is, om die wonde en mure wat afsondering, enkeltaligheid en enkel-benoeming (“enkele mond”) teweegbring, te ontsnap. Waarop gehoop word, is ‘n “vrymakende kantelduik” (119, r33), “die salige sillabe opstygend vanuit enkel ha(o)ltes”, die “vrymaak-verslinding na veelvoud” waardeur die digter tot “uiteindelike kwalitatiewe diskoers” “aflosbaar” word – beide oplosbaar in en omruilbaar met die materie wat haar omring. Veelvoudigheid en veeltaligheid word as doelwit gestel; daardeur bereik die digter ‘n staat van betrokkenheid en vervlegting; dus die daarstelling van ‘n elementêre opposisie van enkel teenoor mede-; en van een- teenoor veelheid.

 

VERVLEGTING

Verwikkeling en vervlegting van lettergrepe en sillabes bring vervlegting met die omgewing mee. Karen Barad praat van “entanglement” as “[m]atter and meaning [that] are not separate elements” (Barad 2007:3) as gevolg van hul vervlegte intra-verhouding (Barad 2007:ix) en die herdefiniëring van realisme, waardeur die Cartesiese subjek/objek-onderskeiding uitgedaag word. Om te “sterrefiseer”, te “bomefiseer” of te “leeuefiseer” fokus op die materialiteit van beide menslike en niemenslike liggame en die bewussyn van die liggaamlikheid van alle materie. Die agentskap van realisme is uiteindelik nie die teenwoordigheid van onafhanklike realiteite nie, maar die gevolge, ingrypings en kreatiewe moontlikhede van intra-aksie daarvan in die wêreld. Die vervlegting waarvan Barad praat, vind weerklank in Stacey Alaimo se konsep van transliggaamlikheid (Alaimo 2008:238), wat gedefinieer kan word as die kartering van die vloei van materie en diskoers regoor menslike en niemenslike liggame. Grense tussen die materiële liggame word hierdeur geherdefinieer. Dit lei tot vrae soos: waar eindig die mens? Waar begin die boom? Hoe is ons deel van mekaar? Die “mede-lug” en die “asemhaalmekaar” (2014:57) wat die digter aan bod stel, dui op die verskuiwing en opsegging van tradisionele grense. Die digter voel haar bewus van die skeidslyne wat al dunner word – die “aflosbaar”-heid (119, r55) van alle dinge (oplosbaar en vervangbaar, omruilbaar), die “dun danheid” (r54) (wesenlikheid) van “eweningspunt en newel-aar”, die punt of skeidslyn waar die ewewig van dinge na enige kant kan kantel. Op soortgelyke wyse word die grense van taal as kommunikasiemiddel uitgedaag deur die digter:

… ek praat leeu [ ] ek

sneeu ek [ ] hoor die boom teen die saag skreeu – onverleë

die einde van liedletsels en die begin van getweë

asem (r42-45)

Die digter bewerk transliggaamlikheid deur die vermoë om in die taal van die dier te kommunikeer (leeuefisering), om tot sneeu te transformeer en die aksie daarvan uit te voer, om die boom te hoor (bomefisering). Die asem van die digter word getwyn, dus, soos drade ineengevleg, met die asem van alle ander dinge – ‘n vervlegte transliggaamlike interaksie tussen alle menslike en niemenslike liggame en materiële uitruil van elemente, om alles en almal tot “soomloses te vernu” (r51) en letsels te heel.

Die materialiteit van liggame, beide menslik en niemenslik, lewend en nielewend, wat in die gedig op die voorgrond gestel word, is ‘n meervlakkige konsep. Dit veronderstel “‘n dig verstrengelde en meervoudige weefsel wat sowel sosiolinguistiese konstruksies en kulturele verteenwoordiging (die diskursiewe praktyke) as die materialiteit van ekologiese verhoudings en ervaring insluit. Materie veronderstel ‘n terrein van kennis en aksie waar materiële formasies ontstaan; dus, menslike en niemenslike liggame wat in samehang en vervlegting met mekaar optree” (Smith 2014:755).

Die fokus op materialiteit is deel van ‘n internasionale teoretiese beweging wat die nuwe materialisme en die objekgeoriënteerde ontologie insluit, laasgenoemde veral bekend gemaak deur die werk van Timothy Morton, waaronder Ecology without nature (2007) en The ecological thought (2010). In ‘n vorige artikel som ek die nuwe materialisme soos volg op:

Nuwe materialisme as teoretiese raamwerk sien die natuur nie as ‘n passiewe sosiale konstruksie nie, maar eerder as ‘n bemiddelende krag wat interaksie met en verandering van ander elemente teweegbring, insluitende die mens. (Smith 2012b:892)

Materie kan gesien word as ‘n meervlakkige konsep wat die materialiteit van sowel die menslike as die niemenslike en nielewende liggame insluit. Dit bring ‘n klemverskuiwing mee vanaf ‘n passiewe geobjektiveerde beskouing van die niemenslike wêreld na ‘n beskouing wat fokus op ‘n lewende, vitale materialiteit waarby die mens interaktief betrokke is en waarvan hy deel is.

Die waarde van teorieë oor materialiteit en objekgeoriënteerde ontologie lê vir die ekokritiek daarin dat die antroposentriese posisie van die mens bevraagteken en omvergewerp word. Grense van materialiteit, insluitende die menslike materiële liggaam, word geherdefinieer.

 

DIFFRAKSIE EN DEELNEMENDE BETEKENISSKEPPING / DEELNEMENDE VERBEELDING

Diffraksie word deur twee ekokritici, Karen Barad en Donna Haraway ondersoek en beide beskryf diffraksie as ‘n lees- en skryfmetodiek wat op fisiese fenomene gebaseer is, ‘n deelnemende breuk of skeuring in die lineariteit van individuele elemente se eienskappe (Barad 2003:803). Barad sien diffraksie as die teenoorgestelde van refleksie; volgens haar is laasgenoemde slegs ‘n herhaling op ‘n ander plek, terwyl diffraksie elemente op ‘n nuwe wyse in patrone (Haraway 1997: 33) kombineer wat nuwe eksperimentele voorwaardes tot stand bring. Deelname geskied intra-materieel: materie-betekenis en dus materie-diskoers, wat die mens insluit, word geproduseer. Om te weet, is volgens Barad om op direkte wyse met materie betrokke te raak, om te besef dat subjekte en objekte verweef is met mekaar en dat objektiwiteit ook te make het met ‘n verantwoordelikheid teenoor die verweefdhede waarvan ons deel is. Diffraksie is dus op ‘n manier om die representasie van die werklikheid te hanteer: die verwagte lineariteit van oorsaak en gevolg word omvergewerp deur nuwe patrone wat interaksie, ingryping en bevestiging opteken.

In die gedig ter sake kan diffraksie waargeneem word wanneer ‘n breuk in die verwagte lineariteit van die gedig plaasvind wanneer bestaande perspektiewe opgehef word. Taal, as ‘n stel vooropgestelde konsepte wat ons benadering tot die werklikheid beïnvloed, word deur ingryping (van die digter) verander en verruim, waardeur die verwagte lineariteite opgehef word. Deur te “leeuefiseer”, te “bomefiseer” en te “sterrefiseer” word die taal/woord as blote representasie van die werklikheid gebuig om interaksie, intra-aksie en ‘n nuwe materie-diskoers tot stand te bring. ‘n Nuwe “allesherstellende begrip / van boomwees” (r21-22) kom tot stand. Die onderlinge verweefdhede van materie word in berekening gebring en deelnemende kennisskepping, wat nuwe ervaringsmoontlikhede inhou, is die gevolg.

Die deelnemende en aandaggewende aard van die mens se bestaan, soos veral verwoord deur David Abram se seminale teks, Becoming Animal (2010), sluit by bogenoemde aan. Abrams lê klem op die sensuele realiteit van die aarde, “the directly sensed world [which] is still explained by reference to realms hidden beyond our immediate experience” (Abram 2010:5). Hy verwys veral na die domein van dendriete, neurongeleiers en sinapse, tot by die mees verborge subatomiese ruimtes van kwarke, daardie komponente van atomiese nuklei en fundamentele boustene van alle materie, wat hy sien as “the deepest source and truth of the apparent world” (2010:5). Die aarde, “earth”, behoort volgens Abram eerder “eairth” te wees, waarin die woord “air” ingebed is – “i” of “I”, vir “self”, want lug is geheel deel van aarde, net soos die self, wat ten volle ingebed is in die vloeibare element lug (2010:101). Hiermee bedoel Abram dat aarde en lug deel uitmaak van die geheel wat die mens omring, en waarvan die mens ook deel is. Die liggaam van die mens is veel minder self-ingeslote en -afgeslote as wat dit ‘n ruim is waarin diverse materie op subatomiese vlak konvergeer: “[t]he body is a place where clouds, earthworms, guitars, clucking hens, and clear-cut hillsides converge, forging alliances, mergers, and metamorphoses” (Abram 2010:229):

opwarrelend ontmoet ek dele van myself

in wolke waar ek lankal reeds duikel as asem (102)

Die metamorfiese aard van die menslike liggaam (soos ook alle ander dinge) word op die voorpunt gestel – “shapeshifting” genoem deur Abram (2010:229) – deur te “bomefiseer”, te “leeuefiseer” en te “sterrefiseer”; deur “landskapverinnigend” te “vergras vermier verwolk verswartwitpens”, en daardeur die “verbonde verbande” van “veelwees” ervaar. ‘n Bykomende vooropstellingstegniek, die v-alliterasie, versterk die verbandlegging tussen die nuutskeppings, waardeur die mens uiteindelik deelnemend word, deur middel van deelnemende verbeelding:

die inverbeel in ‘n bosbakermat die heilig nooit-

gehoorde te beskryf nuwe woorde moet download (92)

om woordondeurswerfbare bome te tolk (92)

Hierdie frase sluit aan by die poging tot begrip wat deurgaans in die gedig op die voorgrond gestel word. Om “bome te tolk” suggereer iets van die spreker se drang, nie net om bome te verstaan nie, maar ook uit te lê wat die bome, as “ander”, sê.

 

DIE VREEMDE VREEMDELING

In die proses van taaltransformasie en sillabeversteurings word beide taal en mens al vreemder. Vreemdmaking sluit ten nouste aan by die vreemde vreemdeling -konsep van Timothy Morton. Morton sê:

Strange stranger names an uncanny, radically unpredictable quality of life-forms. Life-forms recede into strangeness the more we think about them, and whenever they encounter one another – the strangeness is irreducible. Ecological philosophy that does not attend to this strangeness is not thinking coexistence deeply enough. (Morton 2011:165)

Die vreemde vreemdeling is volgens Morton die dier waarvan die vreemdheid sodanig is dat die dier nie deur die mens verabsoluteer en gedefinieer kan word nie; die mens kan nie die dier van ‘n etiket voorsien nie want die mens kan nooit die dier ten volle begryp nie. Net so met ander vorme van niemenslike dinge: as die digter praat van “bomefiseer” (49), is sy besig om die “allesherstellende begrip / van boomwees molmneutig mosbassig” (118, r22) aan te gryp, om haar “boomlinggeliefdste” en die “bloedgreep wat tussen sy wortels begrawe / lê” “aflosbaar” (dus, oplosbaar/vervangbaar) met haarself te sien. Die grense en beperkinge, die etikettering van wat boomwees beteken, word oplosbaar en vervangbaar; dit word uitruilbaar met die digter terwyl die digter algaande self die vreemde vreemdeling word. Sy is nie meer haarself nie; algaande word sy die vreemde Ander. Hoewel daar geargumenteer kan word dat die digter se strategie van “bomefiseer” en haarself “aflosbaar” van/met die natuur sien, juis kennis, innigheid en liefde en dus minder vreemdheid bewerkstellig, moet daarop gewys word dat die vreemde vreemdeling-konsep van Morton juis ook die bekende insluit wat toenemend onbekend word.

Die sillabeversteurende aard van die gedig en die volgehoue spel daarmee in die bundel is ‘n sleutel wat nie net taalverruiming en transformasie deur taalvervreemding uitdruk nie, maar op ‘n verdere vlak veral werk met die uitdaging van konsepte van enkelheid teenoor mede-bestaan, van Self teenoor Ander, van lewend teenoor nielewend en van menslik teenoor niemenslik. Uiteindelik daag dit ook die grense van materialiteit uit.

Die tweede kernterm in die slotgedig is “tesis”.

 

DIE GEDIG AS TESIS

Die slotgedig neem die vorm aan van ‘n tesis met inspeling op die navorsingsvoorstel wat voorgele word deur ‘n voornemende nagraadse student by die aanvang van sy of haar studies. Die gedig bied die onderafdelings van ‘n navorsingsvoorstel aan deur die subtitels (in skuinsdruk en hakies) van die onderskeie strofes. Daar word onder andere aandag gegee aan die tipe navorsing wat gedoen moet word (kwalitatief of kwantitatief) (“die onkwantifiseer-bare”, (r1)), die navorsingsvraag (“die kritieke vraag”, (r8)), definiëring van kernbegrippe (“definiërings van onderlinge verbinding”, (r19)), metodologie (“vraag oor metodologie”, (r29)), die navorsingstelling (” ‘n verontrustende postulaat”, (r32)) en die teoretiese begronding (“teorie anderkant die sogenaamde aard van denke”, (r41)). Die digter neem die proses verder deur voorsiening te maak (in die twee laaste subtitels) vir die verwagte diskoers (“uiteindelike kwalitatiewe diskoers”, (r52)) en moontlike interpretasie (“voorspraakmakende interpretasie”, (r59)) wat op die navorsing volg. In alle gevalle word die subtitels in hakies geplaas, wat wys op ‘n voorlopige aard van die waarnemings en neerpen van die “tesis”. Dit sluit ten nouste aan by die idee dat die woord tesis die betekenis dra van ‘n voorlopige postulaat, ‘n stelling wat reg of verkeerd bewys moet word deur die navorser.

Dit word vir die leser duidelik dat hierdie gedig as ‘n raamwerk gelees kan word vir die hele bundel en dat die kerntemas van die bundel hier aangespreek word. In die eerste strofe wil die digter ‘n filosofiese agtergrond daarstel, naamlik “die ontologie van ansigbaarheid” (r2). In die woord “ansigbaarheid” skuil die verwysing na Kant se siening van “das Ding an sich”, oftewel die ding/fenomeen in die natuurlike wêreld soos dit op sigself bestaan en die feit dat dit nie ten volle deur menslike sensasie geken kan word nie (Kant 2007). Deur sillabeversteuring word die woord onsigbaarheid in “ansigbaarheid”omskep, wat eweneens kan sinspeel op aansig en sigbaarheid, en daardeur beide sigbaarheid en onsigbaarheid aktiveer, wat spanning tussen die kenbaarheid al dan nie, van die omringende werklikheid bewerkstellig. Voorts betrek die woord ook die kyker, vir wie dit moontlik word om te kyk en te probeer ken en herken. Die digter leer geleidelik om die ontologie (wordingsleer, wysgerige leer oor die syn) van onsigbaarheid te lees en om daardeur “onsekerheid” (r4) en “allenighede” (r5) en selfs “die gryp van mortaliteit” (r6) te ontwyk. Dit doen sy deur “heelhei(l)dswordende vibrasies” (r4) en “op(p)erlug” (r5). Die eensaamheid en onsigbaarheid van die mens (en sy “wees”) word die hoof gebied (tot “onfinaliteit” (r7) gemaak) deur lug – wat nie net oop is nie, maar ook die opperheerser is – en vibrasies wat beide heelmakend en heilsaam is. Die werkwoorde “wordende” en “wees” plaas die gegewe binne die ontologiese konteks wat in die eerste strofe veronderstel word en word verder gevoer in “midde-syn” (r10), “word-deurwarde” (r13-14), “wesenheid” (r25), “veelwees” (r26), “wesende gewordendes” (r27), “is” (r42) – al die taalpermutasies van wees. Ook hier dra die alliterasie by tot die trefkrag van onkonvensionele taalgebruik.

Wat gesuggereer (en onkwantifiseerbaar) is in die eerste twee strofes, word in die derde strofe by die naam genoem: die verbintenis van die mens aan die natuur, naamlik “berg” (r9), bome (r20-22, 43, 56), “leeu” (r42), “sneeu” (r43), “jasmyn” (r45), “wimpelvlerknaguile” (r49), “koedoe” (r55), “ster” (r58) en “duiwe” (r64). Die digter sê:

:die berg strik die kleur van gestoofde pienkgeprikte kweper

in ons midde-syn (118, r8-9)

Die digter bevraagteken uiteindelik, in die strofes met die subtitel, “(die kritieke vraag)”, (wat inspeel op die navorsingsvrae van die tesis), haar emosionele reaksie (“onkodeerbare pyn”(r10)), haar vervoering met en behoefte tot uitreik en deelname en deel ‘n skrams hou uit na die “inhomse filosowe”, waardeur beide die plaaslike (inheemse) sowel as manlike geïmpliseer word.

In die volgende strofe, met die subtitel, “(definiërings van onderlinge verbinding)”, bou die digter voort op die akademiese formaat van die gedig. Die toonaard is egter nou emosioneel gelade en onakademies. Sy breek weg van die formele teoreties-wetenskaplike gegewe van die eerste twee strofes deur hierdie uiters liriese beskrywing van plek. Die blik verskuif na die persoonlike vlak van die digter as die self deur die herhaling van “my”, waardeur sy haar sterk persoonlike verbintenis tot die natuurgegewe bevestig. En daarmee word die tema van ingeplaastheid betrek, met die fokus op gedeelde besit/belewing, geaktiveer deur “ons middesyn”. As “definisie” oorskry hierdie strofe die formele en feitelike van definiëring; dit word ‘n loflied aan bome en klip en sterre:

jirre my takkerasie my boomlinggeliefdste –

hoe sjarmantogig waak jou allesherstellende begrip

van boomwees molmneutig mosbassig (118, r20-22)

Ook in die opvolgende reëls word die sterk eenheidsbelewenis van beide “ek” en “jy” met die omgewing as teenvoeter vir “allenighede” belig, en die digter voel die “wesenheid” (bestaanswese) van haarself en die mense om haar ingeslote, ingebed, “ín” die natuur, moontlik as fragment of splinter (splint = “skerp afgesplitste stukkie hout”, Odendal en Gouws 2005:1080):

en iets wat voorlopig bloedbeeks splint

ek is daar ín

én jy jy’s opgeraap tot die radiogolwe van wesenheid

ook besig om veelwees te huidig om heelsaamheid

van al ons wesende gewordes […] (118, r23-26)

Die woord “huidig” as ‘n volgende sillabeversteuring (met die betekenislae van “huldig” en “huidig”) veronderstel ‘n omarming en viering van die “veelwees”, in die huidige moment. Die digter speel ook in op die woord “huid” as vel (van menslike en niemenslike wesens), wat eweneens kan dui op oppervlak of begrensing, wat die leser bewus maak van die arbitrêre aard van hierdie grens. Die ingeslotenheid (ingebedheid) van almal saam ín die natuur, lei tot “heelsaamheid” (heelheid/heelwording, heilsaamheid en samesyn) van die “ons”.

Vervolgens word ‘n werkwyse daargestel in “(vraag oor metodologie)”: die digter dui aan dat sy die omringende wêreld sal “bly pla” – ‘n werkwyse wat dui op herhaalde bevraagtekening van die bestaande orde. Dit bring haar by ‘n “verontrustende postulaat”, naamlik die hoop op vrywording (“vrymakende kantelduik”, “snikstase / van die vrymaak-verslinding”) en ‘n wonderwerk (“mirakelmakendheid”) wat “hoop” (herhaling in reël 33 en 39) en verbinding moet bring. Dat dit verontrustend is, bevraagteken nogeens die hoop op ‘n positiewe uitkoms.

In die volgende afdeling, “(teorie anderkant die sogenaamde aard van denke)” rig die digter haar opnuut tot konsepte van samesyn, van mede-wesenheid en soomloosheid tussen materiële liggame. Die deelnemende materiële verbeelding van die digter skep ‘n mede-wete met die lewelose en niemenslike dinge wat haar omgewe. Dit plaas prosesse van voortdurende verskuiwende verhoudings tussen wees en fisiese konteks op die voorgrond, hetsy die fisiese materialiteit van mense, plek of lewende en nielewende liggame waardeur die digter uiteindelik toetree tot die “kwalitatiewe diskoers” (subtitel) tussen wesens.

Die slotafdeling van die gedig, “(voorspraakmakende interpretasie)” skets egter ‘n realiteit wat “wegstammel” (stamel, strompel, van die stam wegbeweeg) van die hoopvolle verbeeldingscenario’s wat tevore deur die digter tot stand gebring is. Dit keer terug na die werklikheid van mense wat “ontkannend” en “botmakend” is, wat “haatdorwend” en net op die self aangewese, vol “handgooiende hatery” – wat die hoop op mede-wesenheid ontken. Die slot is ‘n bykans wanhopige oproep of voorspraak tot mede-wetendheid, tot mede-lewing en mede-wees met alle mense en met alle lewende en nielewende liggame waarmee die mens omgewe is.

 

“INGEBEDHEID”, “LANDSKAPVERINNIGING” EN INGEPLAASTHEID

Die woord “landskapverinniging” word gevind in die voorlaaste gedig van die siklus (117). Hierdie samestelling tussen landskap+verinniging suggereer ‘n emotiewe verbintenis (sinapsvorming) tussen mens en landskap/natuur, terwyl die woord “ingebedheid” sinoniem is met ingeplaastheid en die hele teoretiese agtergrond van ingeplaastheid oproep.

Die term ingeplaastheid word gedefinieer in terme van die fisieke materialiteit van plek wat ‘n sensoriese, emotiewe en intellektuele bewussyn van die digter verg, ‘n sogenaamde binne-die-liggaam ervaring (Smith 2012b:902). Dit vra eweneens om ‘n bepaalde plekverbondenheid en plekgehegtheid van die digter. Ingeplaastheid aktiveer al drie die dimensies wat Lawrence Buell (2005:63) aan plek toeken, naamlik die materiële, fisiese ingeplaastheid van die digter (en uiteindelik ook die leser) in ‘n spesifieke plek; tweedens suggereer dit die verband en persoonlike kontak van die digter met plek en derdens maak die term ook voorsiening vir ‘n “taalbewuste skryfaksie, waardeur taal as sosiale waarnemings- en konstruksie-instrument ingespan word” en waardeur die sosiale dimensie van taal geaktiveer word (Smith 2012b: 902). Ingeplaaste skryf behels ‘n aktiewe en sensoriese bewussyn van die digter vir die plek waar sy haar bevind; ‘n bewussyn van die plek wat die liggaam fisies in beslag neem, die spesie-spesifiteite van die materiële liggame wat haar omring.

Buell noem plek ‘n “spatial container” (2005:63) waardeur die suggestie van behouering uitgedruk word. Eweneens het ingeplaastheid, en daarmee saam “ingebedheid”, ook te make met hoe die digter taal as raamwerkskeppende instrument inspan om ingeplaastheid te bewerkstellig. Sowel materiële as linguistiese, sosiale en persoonlike ingeplaastheid vorm die agtergrond waarvan die digter haarself nie kan losmaak nie, ‘n ingeplaastheid wat opnuut erkenning gee aan die materialiteit en sentraliteit van die menslike liggaam binne die totaliteit van sy omgewing. Want die konteks van plek sluit ook in die menslike konteks en liggaam, die sosiale en kulturele kontekste van plek (die komplekse Suid-Afrikaanse landskap, almal wat daarin woon en hul verhoudings met mekaar) en die taal-spesifieke kontekste, waarbinne die taalverruimende aanbod van die digter werksaam is.

Wat Buell pleksensitiwiteit noem (Buell 2005:66) en wat vra om ‘n bewussyn van die fisiese plek, is ewenseens van toepassing op plek- en omgewingsensitiwiteit ten opsigte van die verbeelde plek, die omgewing van die bewussyn. Wanneer die digter bewustelike verbindings en vervlegting, uitruil en interaksie skep tussen haarself en die materiële liggame waaruit plek bestaan, soos bome en sterre en uile, vind dit plaas ingebed in die groter konteks van behorende tot, omsluit in, omring van, maar ook manifesteer dit uiteindelik as verbeelde plek, ‘n deelnemende materiële verbeelding, “iets méér as invoelende verbeelding méér as erbarming” (r35) wat uitreik en aanhits en voorspraak maak vir ‘n soomlose vernuwing van denke en optrede, tussen mense, en veral ook tussen spesies en tussen alle materiële liggame.

 

SLOT

‘n Bewussyn en verwoording van die interaksie en selfs die hunkering na eenwording tussen die mens en sy omgewing is reeds in vorige bundels van Krog merkbaar, soos byvoorbeeld uitgewys in ontledings (Smith 2015:1-24) van die gedigte “Vier seisoenale waarnemings van Tafelberg” en “rondeau in vier dele” in Verweerskrif (2006), waarin die fokus op die materialiteit van alle dinge, menslik en niemenslik, en materiële uitruil ter sprake was. Met die bundel Mede-wete bevestig Krog haar omvattende blik op die omringende werklikheid en die samehang van alle dinge. Die relasionaliteit tussen menslike subjek en omgewing kan egter nie sonder meer tot eendimensionele eenheidsbegeerte gereduseer word nie. Die onderliggende spanning tussen verskil en die hunkering na omvattende en samehangende gehele, tussen mens en mens, en tussen mens en omgewing, is deurgaans sigbaar.

Mede-wete strek soveel verder as net die konteks van mede-menswees. Dit omsluit al die liggaamlike dimensies van plek, naamlik die fisiese, die sosiale en die taalkundige. In die gedig “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” lewer die digter kommentaar op die verweefde intra-aktiewe, transliggaamlike wêreld waarin die mens leef – een materiële liggaam in samehang en vervleg met al die materiële liggame wat ons omring en bied sy ‘n raamwerk of postulaat waarbinne daar na die werklikheid gekyk kan word.’n Ideologie van apart-wees en selfs antroposentries in-die-middel-wees, maak plek vir ‘n voorgestelde ideologie van wisselwerking, insluiting, vervlegting en mede-afhanklikheid – van mede-bestaan en mede-wete.Die digter bied ‘n alternatief wat vernuwing kan bewerkstellig, ‘n verinnigende verhouding met alle materiële liggame wat die mens omring en waarvan hy deel is.

 

BIBLIOGRAFIE

Abram, D. 2010. Becoming Animal. An Earthly Cosmology. New York: Pantheon.         [ Links ]

Alaimo, S. 2008. Introduction: Emerging models of materiality in feminist theory. In Alaimo & Hekman (eds). 2008:1-22.         [ Links ]

Alaimo, S. & S. Hekman (eds). 2008. Material feminisms. Bloomington: Indiana University Press.         [ Links ]

Barad, K. 2003. Posthumanist Performativity: Towards an Understanding of How Matter Comes to Matter. SIGNS, 28(3):801-831.         [ Links ]

Barad, K. 2007. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham, N.C.: Duke University Press.         [ Links ]

Brink, André P. (red.). 2008. Groot Verseboe kDeel 1. Kaapstad: Tafelberg.         [ Links ]

Buell, L. 2005. The Future of Environmental Criticism. Environmental Crisis and Literary Imagination. Oxford & Malden: Blackwell Publishing.         [ Links ]

Genette, G. 1997. Paratext: Thresholds of Interpretation. Translated by J.E. Lewin. Cambridge: Cambridge University Press.         [ Links ]

Hambidge, J. 2014. Mede-wete (Antjie Krog). Woorde wat weeg. Internet. http://joanhambidge.blogspot.co.za/2014/11/antjie-krog-mede-wete-2014.html [13 Julie 2016].         [ Links ]

Haraway, D. 1997. Modest_Witness@Second_Millenium: FemalMan_Meets_OncoMouse: Feminism and Technoscience. New York & London: Routledge.         [ Links ]

Jacobs, I. 2015. Resensie: Mede-wete (Antjie Krog). Tydskrif vir Letterkunde, 52(2):235-237.         [ Links ]

Kant, I. 2007 [1781]. Critique of Pure Reason. Translated by M. Weigelt. London: Penguin Books Ltd.         [ Links ]

Krog, A. 2014. Mede-wete. Kaapstad: Human & Rousseau.         [ Links ]

Krog, A. 2014. Synapse. Translated from Afrikaans by Karen Press. Cape Town:Human & Rousseau.         [ Links ]

Marais, L. 2009. Staan in die algemeen nader aan vensters. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers.         [ Links ]

Morton, T. 2007. Ecology without nature. Cambridge, Massachusetts & London: Harvard University Press.         [ Links ]

Morton, T. 2010. The ecological thought. Cambridge, Massachusetts & London: Harvard University Press.         [ Links ]

Morton, T. 2011. Here comes everything. The promise of object-oriented ontology. Qui Parle, 19(2): 163-190.         [ Links ]

Odendal, F.F. & Gouws, R.H. (reds.). 2005. HAT. Kaapstad: Maskew Miller Longman.         [ Links ]

Oxford Dictionaries. 2016. Oxford University Press. http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/emplacement[16 Junie 2016].         [ Links ]

Pharos Afrikaans-Engels Woordeboek English-Afrikaans Dictionary. 2005. Kaapstad: NB Uitgewers.         [ Links ]

Smith, S. 2012a. Die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie met verwysing na enkele gedigte van Martjie Bosman. LitNetAkademies, 9(2):500-523.         [ Links ]

Smith, S. 2012b. Plek en ingeplaaste skryf. ‘n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk. LitNet Akademies, 9(3):887-928.         [ Links ]

Smith, S. 2014. Ekokritiek en die nuwe materialisme: ‘n Ondersoek na die nuwe materialisme in enkele gedigte van Johann Lodewyk Marais uit die bundel In die bloute (2012). LitNet Akademies, 11(2):740-774.         [ Links ]

Smith, S. 2015. Liggaam as plek en plek as liggaam: Tendense van die Nuwe Materialisme en interaksie tussen mens en plek in enkele tekste uit Verweerskrif (2006) van Antjie Krog. LitNet Akademies, 12(2):1-24.         [ Links ]

Taljard, M. 2014. Resensie: Mede-wete (Antjie Krog). Versindaba. http://versindaba.co.za/2014/12/08/resensie-mede-wete-antjie-krog/ [13 Julie 2016].         [ Links ]

Van der Tuin, I. 2010. A Different Starting Point, a Different Metaphysics: Reading Bergson and Barad Diffractively. Hypatia, 26(1):22-42.         [ Links ]

Van Niekerk, J. 2014. http://www.netwerk24.com/vermaak/2014-12-07-lewe-sonder-wete-van-anderLewesonder wete van ander. Media24. https://www.academia.edu/9686508/Lewe_sonder_wete_van_ander_-_Resensie_van_Mede-wete_deur_Antjie_Krog [14 Julie 2016].         [ Links ]

Van Vuuren, H. 2014. LitNet Akademies Resensie-essay: Mede-wete deur Antjie Krog. http://www.litnet.co.za/litnet-akademies-resensie-essay-mede-wete-deur-antjie-krog/ [13 Julie 2016].         [ Links ]

Van Wyk Louw, N.P. 2009. Die beiteltjie. In Brink, A.P. (red.). 2009:161.         [ Links ]

Visagie, A. 2015. Sinaps-opsporing tussen self en ander in Antjie Krog se Mede-wete (2014). Tydskrif vir Letterkunde, 52(2):225-234.         [ Links ]

 

 

 

Susan Smith woon en werk in Oos-Londen waar sy professor in Afrikaans is aan die Universiteit van Fort Hare (UFH). Sy tree voltyds toe tot die akademie in 2005 en speel in daardie jaar ‘n deurslaggewende rol in die tot stand bring van ‘n Afrikaans departement op die Oos-Londenkampus ná die sluiting van die departement op die Alicekampus. Die departement floreer sedertdien en lewer ‘n belangrike bydrae tot Afrikaans in ‘n oorwegend Engelse omgewing.
Susan is ten nouste betrokke by die herskryf van die taalbeleid (2012) by UFH waarinAfrikaans, naas Engels en IsiXhosa, as amptelike taal aanvaar en erken word, wat ‘n platform skep vir ‘n multitalige universiteit.
Die navorsingsterrein wat Susan verken, is ekokritiek en ekopoësie. Dit is veral die ondersoek na plek en ingeplaastheid waarmee sy ‘n bydrae lewer. Sy is ook ‘n digter: in 2012 verskyn haar debuutbundel, In die afwesigheid van sin en in Oktober 2016 Die aarde is ‘n eierblou ark, beide van Protea Boekhuis. Susan is onlangs verkies tot sekundus van die Letterkundekommissie van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns.
Susan Smith lives and works in East London where she is a professor at the University of Fort Hare (UFH). She joins academia fulltime in 2005 and in that year she is instrumental in establishing an Afrikaans department at the East London campus after the closure of the Afrikaans department at the university’s Alice campus. Since then the department has flourished and continues to play an important role in contributing to Afrikaans in a predominantly English environment.
Susan has been intensely involved in the rewriting of the language policy at UFH (2012), a policy in which Afrikaans, in addition to English and IsiXhosa, is recognised and adopted as an official language of the university, thereby paving the way for a multilingual university.
Susan’s research fields of interest are eco-criticism and ecopoetics. In particular, her contribution to the discourse on ecocritcism and eco-poetics is realised in her investigation of place and emplacement in literature. She is also a poet: in 2012 her first volume of poetry, In die afwesigheid van sin is published, followed in October 2016 by Die aarde is ‘n eierblou ark, both from Protea Boekhuis. Susan has recently been elected as secundus to the Literature Commission of the SA Academy of Science and Arts.

Advertisements

Plek as liggaam en liggaam as plek. Tendense van die nuwe materialisme en interaksie tussen mens en plek in enkele tekste uit Verweerskrif (2006) van Antjie Krog

Susan Smith

Volledige artikel hier beskikbaar

Susan Smith ontvang ATKV/SA Akademie Navorsingsprys 2014

Die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) stel jaarliks prysgeld van R60 000 beskikbaar vir die bekroning van ses gepubliseerde Afrikaanse artikels wat in ’n betrokke jaar in ’n geakkrediteerde tydskrif verskyn het. Vier pryse is bestem vir artikels in die geesteswetenskappe en twee vir artikels in die natuurwetenskappe. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns hanteer die keuringsproses.

Vanjaar is die beste artikels wat in 2012 verskyn het en deur redakteurs van geakkrediteerde tydskrifte aan die Akademie voorgelê is, beoordeel. Daar is 16 artikels uit 8 tydskrifte voorgelê en die pryswenners van die van die ATKV/SA Akademieprys 2014 is pas bekend gemaak.

Drie van die wenartikels is in LitNet Akademies gepubliseer. Die pryse is toegeken aan:

Susan Smith, Departement Afrikaans, Universiteit van Fort Hare vir haar artikel: “Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk” wat in LitNet Akademies, jg 9, no 3, Desember 2012 verskyn het.

Volledige artikel op LItNet

Susan Smith

Francis Galloway
Redakteur: Geesteswetenskappe

JM (Jannie) Otto, Departement Privaatreg, Universiteit van Johannesburg vir sy artikel “Die afkoelreg in die Nasionale Kredietwet en die Wet op Verbruikersbeskerming” wat in LitNet Akademies, Jg 9, no 1, Maart 2012 verskyn het.
Jannie Otto

Johann Neethling
Redakteur: Regte

Helgard Raubenheimer, Departement Chemie en Polimeerwetenskappe, Universiteit Stellenbosch vir sy artikel “Asikliese karbeenkomplekse maak eerste opslae in goudstormloop” wat in LitNet Akademies, jg 9, no 3, Desember 2012 verskyn het.
Helgard Raubenheimer

Dirk Laurie
Redakteur: Natuurwetenskappe

 

Image may contain: 2 people, people smiling

Prof Susan Smith en Mnr Japie Gouws, van die ATKV, tydens die oorhandiging by NMMU in Port Elizabeth.

Ekokritiek en die nuwe materialisme: ’n Ondersoek na die nuwe materialisme in enkele gedigte van Johann Lodewyk Marais uit die bundel In die bloute (2012)

Plek en ingeplaaste skryf. ‘n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk

Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk
2012-12-12

Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk

Susan Smith, Departement Afrikaans, Universiteit van Fort Hare         

LitNet Akademies Jaargang 9 (3)
ISSN 1995-5928

Abstract

Opsomming 

Ekopoësie gaan, volgens Skinner (2001:7), oor die verhouding tussen mens en natuur in die omgewing wat ons deel – huis, of plek, soos dit in taal verwoord en ingebed word. Dit veronderstel ’n skryfpraktyk wat deel is van die proses wat die plek leefbaar en huislik maak. Wanneer plek in die ekogedig aangespreek word, geskied dit binne die raamwerk van ’n aantal kernterme – Buell (2005:65) praat van “emplacement” en Russo (s.j.:2) van “emplaced writing” en “writing within”. Buell (2005:63), ’n vooraanstaande navorser binne die ekokritiese beweging, identifiseer drie onlosmaaklike dimensies van plek: (i) die fisiese materialiteit van die omgewing, (ii) die sosiokulturele  persepsie en linguistiese konstruksie van plek en (iii) die individuele en persoonlike verwantskap en verhouding met die plek. Hierdie artikel stel ondersoek in na die teorie van plek aan die hand van die genoemde drie merkers van Buell teen die breë agtergrond van die ekopoësie en die ekokritiek. Ek stel voor dat emplacement en emplaced writing met ingeplaastheid en ingeplaaste skryf vertaal word. Ek stel ook die term en konsep ingeplaaste lees as teoretiese nuutskepping voor om die verwantskap van die leser met die ekogedig en met die natuurlike omgewing wat daarin aangespreek word, te definieer. Nog ’n nuutskepping wat voorgestel word, is die term en konsep plektyd as teenstellende teoretiese beginsel van ruimtetyd. Daarmee word bedoel dat plektyd nie ’n ruimtelike abstraksie soos ruimtetyd is nie, maar in die werklikheid gesitueer is en berus op die belewing van plek binne reële tyd. Die artikel toon aan hoedat ingeplaastheid sentraal is aan omgewingskryfaksies en gesien kan word as een van die mees basiese identifiseerbare eienskappe van ekopoësie. Die artikel sluit af met ’n omvattende vertaalde glossarium van bestaande literêre terme asook die nuutskeppings ingeplaaste leesplektyd en verhalende materie wat voorgestel word.

Trefwoorde: ekokritiek; ekopoësie; groen poësie; binne-die-plek-skryf; ingeplaaste skryf; ingeplaastheid; natuur as Ander; plek; nieplekke; omgewingskryfaksie; omgewingsgerigte skryfaksie; omgewingskritiek; omgewingsliteratuur; ruimtetyd; plektyd; ingeplaaste lees; nuwe materialiteit; translokaliteit; transliggaamlikheid; verhaalde materie; verhalende materie

Abstract

Place and emplaced writing. A theoretical investigation of emplaced writing as ecopoetic writing practice

Ecology as a discipline studies the interrelationships among all organisms, human and non-human, and their environment or place; ecocriticism and ecopoetics have been defined as the relationship between people and nature and the environment that we share – the house or eco in which we all live – as articulated and embedded in language. In the field of literature it conceptualises a writing practice that is part of the process of making place habitable and it investigates the relationship with the natural environment in terms of literary reading and writing practices and the cultural products of such practices.

Jonathan Skinner, founder of the journal ecopoetics, has described ecopoetics as follows:

“Eco” here signals – no more, no less – the house we share with several million other species, our planet Earth. “Poetics” is used as poesis [sic] or making, not necessarily to emphasize the critical over the creative act (nor vice versa). Thus: ecopoetics, a house making. (2001:5)

Introducing the discipline of ecopoetics within Afrikaans literature, Smith (2012:15), in her article, “Die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie met verwysing na enkele gedigte van Martjie Bosman”, has offered an encompassing definition of ecopoetry as poetry that does not deal exclusively with nature and ecological questions, but is searching for a way in which, through language, it appreciates and understands the coherence and co-existence of humankind and nature and to express these as actions.

The definition offered by Smith further states that ecopoetry is more than nature poetry. It is a movement that has arisen from the tension created when the relationship between people and nature reached a turning point, and it tries to express the coherence and order of the totality in a systematic way, often through destabilising the poem.

She continues by saying that destabilisation of the text results in the reader’s becoming aware of the inherent tension in the poem and looking critically at the human-nature relationship, thus resulting in action. This action in turn aims to be instrumental in creating a changed social consciousness and ideology, thus the political nature of ecopoetry. Through the establishment of a new totality or a new concept of beauty, a new “home” or “place” is created, a place we share with all other species on the planet.

Ecopoetics as area of investigation has not yet received much attention in Afrikaans literary criticism. I propose in this article to broaden the understanding of ecopoetics and its application by showing how place is central to the analysis and interpretation of ecopoetry and by proposing a restructuring and broadening of the existing concepts of place. In doing so, some of the existing gaps in the investigation of ecocritical and ecopoetical practices in Afrikaans literature will be bridged.

The article draws on the work of researchers such as Lawrence Buell and Linda Russo and introduces a place-centred approach to the understanding and analysis of poetry texts. Buell, a prominent researcher in the area of ecopoetics, believes that the restructuring of people’s concept of place is a fundamental dimension of both lived experience and art (2005:ix). Redefining place is necessary because of the vulnerability of place and the constantly shifting relationship between being human and the physical context of existence. Buell identifies three inextricable ways in which place is represented in a text. Place refers to (i) the physical materiality of the environment, (ii) the social-cultural perception and linguistic construction of place and (iii) the individual’s personal relationship with and affinity to place (2005:63).

The article focuses on these three dimensions of place (as Buell calls them), offering an investigation of the ways in which each of the dimensions functions, and, through selected Afrikaans poetry texts, shows how these dimensions can be used as markers to analyse poems through the lens of ecopoetics. The focus is mainly on the theory underlying place and a selection of poetry texts is used to demonstrate how these three markers could function in analysing a text. Although, for convenience, the three aspects are considered separately in turn, they interconnect as an interdependent totality.

Researchers in the field of ecopoetics argue that place should be studied in the same way as class, race and gender. All human experience commences with place. When place is addressed in an ecopoem, it happens against a framework of certain key terminologies – Buell (2005:65) speaks of “emplacement” while Russo (s.j.:2) introduces the concepts of “emplaced writing” and “writing within”.

In this article I propose the Afrikaans terms ingeplaastheid and ingeplaaste skryf, derived for the termsemplacement and emplaced writing used by Russo and Buell. I also propose the new term emplaced reading(ingeplaaste lees) as a theoretical neologism to define the specific relationship of the reader with the ecopoem and with the natural environment addressed within the poem. The existing definitions of ecopoetry (Buell, Skinner, Glotfelty and Fromm) are expanded to show how emplacement and emplaced writing are key aspects of ecopoetry, thus creating a theory of place. Another term coined in this article is placetime as opposed to the existing theoretical principle of spacetime, as used by Relke (1999:312) in connection with ecocriticism. It implies that, as distinct from spacetimeplacetime is not a spatial abstraction but situated in reality and based on experiencing place in real time. This article shows emplacement as central to environmental writing and that it can be seen as one of the most fundamental identifiable aspects of ecopoetry.

The most significant contribution of this research is the opening up of an area of literary theory that has, until recently, to a large extent been neglected in Afrikaans literary theory and criticism. The value of understanding the difference between space and place, the role of bioregionality in ecopoetics, and the application of the three markers of place as part of emplaced writing is that it offers a new lens for looking at poetry texts, both new ones and also as a rediscovery of  many older ones. I propose that a thorough analysis of the role of place and emplaced writing and reading over a broad spectrum of existing poetry texts could yield newly recognised layers of meaning.

The article concludes with an extensive glossary of literary terms in the area of ecocriticism and ecopoetics, with their Afrikaans translations, including the newly coined terms emplaced reading (ingeplaaste lees), storying matter (verhalende materie) and placetime (plektyd).

Key words: ecocriticism; ecopoetry; ecopoetics; green poetry; writing within; emplaced writing; emplacement; emplaced reading, nature as Other; non-places; environmental writing; environmental criticism; environmental literature; spacetime; placetime; emplaced reading; new materialism; trans-locality; trans-corporeality; storied matter; storying matter

1. Inleiding

Die doelstelling van literêre teorie, soos ook die geval met enige ander teoretiese benadering, is die bestudering en interpretasie van die onderwerp. Ekologie1 as dissipline hou sigself besig met die bestudering van die verhouding tussen alle organismes, menslik en niemenslik, en hul omgewing of plek – al die dele van die geheel. Ekokritiek en ekopoësie  ondersoek hierdie verhouding aan die hand van literêre skryf- en leespraktyke en die kultuurprodukte van hierdie praktyke.

Die oorsprong van die woorddeel eko- in ekopoësie kan teruggevoer word na die Griekse woord oikos, wat nahuis of blyplek verwys, terwyl die wortel van die moderne woord, poësie, afkomstig is van die Griekse woordpoieō, wat beteken “om te maak” en wat aanvanklik ’n werkwoord was, ’n aksie wat die wêreld transformeer en laat voortgaan (Smith 2012:502, 509). Ekopoësie word só deur Jonathan Skinner, stigter van die tydskrifecopoetics, gedefinieer:

“Eco” here signals – no more, no less – the house we share with several million other species, our planet Earth. “Poetics” is used as poesis [sic] or making, not necessarily to emphasize the critical over the creative act (nor vice versa). Thus: ecopoetics, a house making. (Skinner 2001:5)

In Smith (2012:512) verskaf ek ’n omvattende definisie van ekopoësie:

Ekopoësie is poësie wat nie uitsluitlik oor die natuur en ekologiese vraagstukke handel nie, maar op soek is na ’n wyse om deur middel van taal die samehang van die mensdom en die natuur te waardeer en te verstaan en as aksie uit te druk. Ekopoësie is meer as natuurpoësie: dit is beweging wat spruit uit die spanning waar die verhouding tussen mens en natuur ’n kruispunt bereik en poog om die sistematiese samehang en ordening van die geheel uit te druk, dikwels juis deur die destabilisering van die gedig. Destabilisering het tot gevolg dat die leser bewus gemaak word van die inherente spanning in die teks en krities na die mens-natuur-verhouding kyk en tot aksie oorgehaal word, wat veranderde sosiale gewete en bewussyn en uiteindelik ideologieë tot gevolg het – vandaar die politiese aard van ekopoësie. Deur die daarstelling van ’n nuwe geheel of ’n nuwe konsep van skoonheid word ’n nuwe “huis” of “plek” verwoord en tot stand gebring, ’n plek wat ons met al die ander spesies op hierdie planeet deel.

In die onderhawige artikel sal hierdie definisie van ekopoësie verbreed word deur te wys hoedat ingeplaastheid(ingeplaaste skryfaksie en ingeplaaste leesaksie) ’n kernaspek van ekopoësie vorm.

Alle menslike ondervinding begin by plek. Buell (2005:ix) voer aan dat die herstrukturering van plek ’n fundamentele dimensie van beide kuns en die geleefde ervaring is. Die herdefiniëring van die konsep plek is, volgens Buell (2005:62), meer as ooit tevore noodsaaklik juis weens die broosheid daarvan en die immer verskuiwende verhouding tussen menswees en fisiese konteks. Dit vra om ’n kritiese benadering en heroriëntasie ten opsigte van bestaande konsepte van plek en ruimte, wat die belofte van politieke verset teen bestaande persepsies van ruimtelike kolonisasie inhou. Buell (2005:1) maak melding van die wyse waarop die materiële wêreld nog altyd betrokke was by, gestalte gegee het aan en meegevoer was deur teorie, verbeelding en tegnologie en hoe hierdie aspekte in die kreatiewe kuns en kritiese navorsing weerspieël word. Juis teen hierdie agtergrond vind hy dit vreemd dat omgewingsgerigte literatuurkritiese studies oor plek steeds so ’n liminale posisie beklee.

Die ekopoëtiese blik wat in hierdie artikel gewerp word, kan as inklusief eerder as eksklusief beskou word, deurdat dit, soos aangetoon in Smith (2012:506), voorsiening maak vir die interaksie wat deur die interdissiplinêre aard van ekopoësie en ekokritiek teweeggebring word. So byvoorbeeld speel geokritiek (een van talle interdissiplinêre ekotone) toenemend ’n rol in ekokritiese ondersoeke waar daar na die mens en sy verwantskap met plek gekyk word. Soos in ekokritiek word daar in geokritiek klem gelê op die persoonlike, subjektiewe en fenomenologiese kant van geografie. Eko-opvoeringsteorie, nog ’n interdissiplinêre ekotoon van ondersoek wat uit ekokritiek ontstaan het, wys weer op die evokatiewe en sensoriese taal van opvoering wat eweneens die teenwoordigheid van die liggaam in die teks en in plek beklemtoon.

Die belangrikheid van plek as wetenskaplike ondersoekterrein word deur Evernden (1996:100–1) beklemtoon as hy daarop wys dat die tot stand kom van self onmoontlik is sonder die konteks van plek. Volgens hom is “[t]he significance of place […] a very personal thing, [a] battle for the right to know ‘where I am from’”. Dit is daardie klein skyfie van die omgewing waarin die mens pas en waardeur hy gedefinieer word. In aansluiting hierby maak Shepard (1977:32) reeds in 1977 die volgende uitspraak oor plek: “[K]nowing who you are is impossible without knowing where you are from.”  Om plek te benoem kan gesien word as ’n uitbreiding van die self in die omgewing (Evernden 1996:101). Die proses waardeur oor plek geskryf en ’n naam aan die plek toegeken word, is deel van die proses van identiteitskepping, beide van die plek en van die self.

’n Ondersoek na die verwantskap tussen die twee dele in die woord ekopoësie het tot gevolg dat ekokritici indringend selfondersoek moet instel, nie net na die wat nie, maar ook na die hoe en waar van plek in ekokritiek en ekopoësie. Teen die agtergrond van vorige verromantiseerde blikke op natuur- en omgewingspoësie (waarna verderaan in die artikel teruggekeer sal word) bied ’n ondersoek na die skryfpraktyke, en in die besonder ingeplaaste skryf, juis hierdie herdefiniëring van plek.

In hierdie artikel word daar aansluiting gevind by die genoemde drie dimensies van plek soos deur Buell (2005:63) geïdentifiseer, naamlik (i) die fisiese materialiteit van die omgewing, (ii) die sosiokulturele persepsie en linguistiese konstruksie van plek en (iii) die individuele verwantskap met die plek. Hoewel hierdie drie aspekte afsonderlik ondersoek word, moet in ag geneem word dat die onderdele van die geheel nou verweef is en dat die drie dimensies nie gekompartementaliseer behoort te word nie, maar in interafhanklikheid en wisselwerking tot mekaar staan. Omdat die hooffokus van hierdie artikel teoreties van aard is, word slegs oorsigtelik na enkele voorbeelde van hierdie aspekte in gedigte verwys. ’n Grondiger ontleding van die rol van plek en ingeplaaste skryf oor ’n wye spektrum van bestaande poësie behoort onderneem te word, waardeur tot dusver verborge lae betekenis ontgin kan word.

2. Plek as materiële, fisiese omgewing: die materiële dimensie van plek

Die jaar 2010 word deur Iovino (2012:134) uitgesonder as die jaar waarin daar oor ’n wye spektrum van dissiplines ’n ontploffing in navorsing plaasgevind het oor nuwe materialisme en voorwerpgeoriënteerde ontologie/VO (Object Orientated Onthology, OOO) wat ook uiteraard ’n invloed op ekokritiek gehad het. Dit is ’n teoretiese denkrigting wat ’n herbesinning oor materialiteit tot gevolg het: dit waaruit ons liggame en die natuurlike wêreld om ons gemaak is. Dit poog om die verdeling tussen materie en die kulturele konstruksie daarvan – ’n direkte uitvloeisel van die postmodernisme en die poststrukturalisme – te oorbrug. Nuwe materialisme as teoretiese raamwerk sien natuur nie as ’n passiewe sosiale konstruksie nie, maar eerder as ’n bemiddelende krag wat interaksie met en verandering van ander elemente teweegbring, insluitende die mens. Materie is ’n meervlakkige konsep: dit is die materialiteit van die menslike liggaam en die natuurlike wêreld. Iovino (2012:135) wys op die volgende:

[Matter is …] the substance of being, but also, more expansively, as a terrain of knowledge and action, something which enriches the ontological perspective with a wider field of significance. Accordingly, material formations, human and nonhuman bodies, are “emergences” whose existence and meanings are strictly connected to the discursive dimensions with which they are entangled.

Die krag van materie om dinamiese betekenis in en oor beide menslike en niemenslike liggame te bou, vind uiting in narratiewe oor materie, of verhaalde materie (storied matter, soos Iovino 2012:137 dit noem). Iovino (2012:136) sê die vertrekpunt vir ’n ondersoek na die narratiewe van materie wat die gedeelde dimensie van die menslike en die niemenslike ondersoek, is die liggaam as die middelplek. Verhaalde materie beklemtoon die materialiteit van omgewing en plek en sluit aan by wat Alaimo (2008:9) trans-corporeality (transliggaamlikheid) noem en Buell (2005:62–3, 76–8) se konsep van translokaliteit, waardeur die oorgang tussen binne en buite van elke liggaamlike vorm, hetsy menslik of niemenslik, gekarteer word.

By ’n ekokritiese herlees van ’n gedig soos “Te klip om te boom” van D.J. Opperman (Edms. Bpk., 1970) kan aangetoon word hoe transliggaamlikheid bewerkstellig word in die oorgang van wat tradisioneel lewend en nielewend beskou word. Materie (“klip”) vertoon dinamiese eienskappe wat die verdeling tussen die lewende mens en die nielewende materie oorbrug. Die antroposentriese posisie van die mens as wese wat kan voortplant, word sodoende omvergewerp.

klip kan net klip,
sy teel is onderverdeel
tot stomme klippertjies
[…]

vóór boom kan boom
moet klip eers klip.

Die werkwoordfunksie wat op die selfstandige naamwoorde “klip” en “boom” oorgedra word, het tot gevolg dat die grense van liggaamlikheid vervaag en gelykstelling van menslike en niemenslike plaasvind wat die hiërargiese, antroposentriese orde uitdaag.

Antjie Krog se gedig “narratief van klip” (Kleur kom nooit alleen nie, 2000) sluit by hierdie diskoers aan wanneer ’n aanspraak op transliggaamlikheid gemaak word as die klip in tweegesprek met die digter tree. Aanvanklik probeer die klip sy eie niemenslike aard bevestig, maar deur die gesprek word buite die bestaande grense van niemenslikheid  opgetree:

“dé ek is klip”, sê dit
“net klip
in sy lelikste klipste klip
ja vatso, ek is fokkenklipdiklelik
ék smyt die eerste klip en donnerswil trash wat jy dag berg is of klip
of klip of God is
[…]

ek’s ding, hoor jy!
kyk my in die oghe, face my
ek is ding
ek verweer brutaal
tot klipskilfers teen kaal helse skuinstes
vieslike deurmekaar klipbleddievlokke
[…]

ek’s klipbefok
in my klipveld is ek
stoned”.

So word materiële formasies of “emergences” (in die woorde van Iovino) van die menslike (die digter) en die niemenslike (klip en plek) en hulle bestaan en betekenis tot stand gebring in ’n diskursiewe dimensie waarbinne hulle in ’n verbintenis met mekaar tree. Die voorwerp, klip, reageer – voorwerp-reaksie vind plaas – terwyl daar ’n bepaalde reaksie van die digter-onderwerp verwag word, wat onderwerpverantwoordelikheid veronderstel. Ekokrities gelees demonstreer die gedig nie net verhaalde materie nie, maar tree klip ook self verhalend en dinamies handelend op – ’n konsep wat, na analogie van Iovino se verhaalde materie, verhalende materiegenoem kan word.

Gedigte waarin nie net die problematiese aard van die verbintenis met plek raakgelees kan word nie, maar ook die plek self wat handelend en emosioneel optree, is byvoorbeeld Krog se gedig “grond” (Brink 2008:654):

onder bevele van my voorgeslagte was jy besit
had ek taal kon ek skryf want jy was grond my grond

maar my wou jy nooit

[…]

mý wou jy nooit
my verduur kon jy nooit.

Aanvanklik is die verhouding van die spreker-digter met grond bloot as ’n nielewende, niehandelende ding, ’n blote objek: “jy was grond”. Maar sy voeg onmiddellik by: “my grond”, waardeur besitterskap en mag, soos in ’n vroeër bestel, uitgedruk word. Dan verkry grond ’n lewende, handelende identiteit, word meer as objek, wanneer die grond ’n menslike wilsbesluit neem om haar nie te aanvaar nie, ten spyte van haar “vergeefser as vroeër liefhet” daarvan.

Die fisiese, materiële dimensie van plek, maar ook die problematiek van plek en eiendom en mag wat daarmee saamhang, kan ook in Opperman se gedig “Edms. Bpk.” (Edms. Bpk., 1970) nagegaan word, waarin die “ouderwetse”, oerstem, van die natuur die uiteindelike besitterskap opeis:

Ek het ’n stukkie grond gekoop
met melkhout op; dit afgekamp
en teen die hek ’n naam geverf
sodat verbygangers besef:
Dis Dirk se erf.

Janfiskaal sit op my melkhoutboom,
sit op ’n kruin, sit op ’n rots,
en proklameer in sy lied
soggens en saans luidkeels:
“Dis my gebied.”

Bakkapel glip uit my melkhoutbos,
verby die kruin, verby die rots,
en teken op sandkolle waar hy kom
oral in ouderwetse skrif:
“Alles … alles my eiendom.”

’n Verromantisering van natuur, en spesifiek plek, in die poësie berus op die siening van natuur as stemlose objek, ondergeskik aan die mens, ’n duidelike mens-natuur-skeiding asook ’n natuur-kultuur-dualisme. Bellarsi (2009:4) wys op die patrone van persepsie wat hiermee geassosieer word en wat in ’n postpastorale siening ondersoek behoort te word. Een van hierdie patrone is die aanwesigheid van melankolie – ’n terughunkering na die ongeskonde staat van natuur en die landelike omgewing, wat in kontras gestel word met die stad en die gepaardgaande ontwikkeling en tegnologie. ’n Voorbeeld hiervan word gevind in die gedigte van G.A. Watermeyer, “Reën in die voorwinter” en “Vertevlug” in die bundel Sekel en Simbaal (1948) en ook in D.J. Opperman se “Ballade van die Grysland” (Negester oor Ninevé, 1947).

In Smith (2012:510) wys ek daarop dat ekopoësie nie gelyk gestel moet word aan natuurpoësie nie:

Een van die belangrikste terreinafbakenings vir die ekopoësie is die stelling van Arigo (s.j.:2), wat onomwonde verklaar dat “ekopoësie” nie noodwendig “natuurpoësie” beteken nie. Hy sê dat tradisionele natuurpoësie, waarin die mens-onderwerp mediteer oor die landskap/dier-voorwerp as toegang tot dieper betekenis in die mens-onderwerp se lewe, problematies en simplisties is, veral gesien in die lig van die postmoderne wêreld waarin ons leef.

Hoewel Bryson (2002:5–6) sekere ooreenkomste met natuurpoësie erken, identifiseer hy drie areas waarin ekopoësie van natuurpoësie verskil, naamlik die erkenning van die interafhanklike aard van die wêreld, die nederigheid in die verhouding met beide die menslike en die niemenslike wêreld en ‘n intense skeptisisme met betrekking tot hiperwerklikheid en oordrewe tegnologie.

Nog een van wat Bellarsi (2009:4) patrone van persepsies noem, is die tipiese natuur-kultuur-dualisme. So ’n patroon kom byvoorbeeld na vore in N.P. Van Wyk Louw se epiese gedig Raka. Olivier (1998:626) sê: “Terwyl woorde wat met dierlikheid, donker en modder verband hou telkens in die beskrywing van Raka voorkom, is adjektiewe soos ‘skoon’, ‘helder’ en ‘blank’ kenmerkend van Koki. Die stam se beskawing word veral beskryf deur woorde wat struktuur en orde aandui, soos die net, die web en die band.” Die natuur-kultuur-dualisme wat kenmerkend van die pastorale en romantiese siening van natuur is, vorm die grondslag van hierdie gedig: oerwoud teenoor beskawing; natuur teenoor kultuur; struktuur teenoor chaos; dierlikheid teenoor menslikheid; die goeie teenoor die bose. ’n Ekokritiese herlees van hierdie gedig open die moontlikheid om natuur as die Ander te lees en nuwe perspektiewe van binne en buite en translokaliteit te ondersoek.

In Gestaltes en diere (1942) span Van Wyk Louw natuur in “as objektivering van ’n innerlike toestand” (Olivier 1998:623) en natuurelemente, soos lug en wolke, see en horison (“Vooraf gespeel”) word volgens Olivier ’n “verontrustende woeling” – in ooreenstemming met die beeld van natuur as chaoties en onordelik. Van Wyk Louw maak dikwels van hierdie objektiverende werkwyse gebruik waarin natuur tot dieper betekenis en insig van die mens se lewe lei. Vergelyk byvoorbeeld die gedig “Vroegherfs” (Die halwe kring,1958). Olivier (1998:621–2) beskryf die ontvangs van die gedig só:

“Vroegherfs”, met sy besadigde ritme en trae gang, evokeer die rypwording van die herfs as voorspel tot die sestet, waarin die spreker om suiwering en heilwording bid. Dié saamgaan van seisoen en geestelike ervaring word dan in die res van die siklus voortgesit, met in die laaste gedig “Eerste sneeu”, ‘n metaforiese vereniging van natuurgebeure en innerlike ervaring […].

Hieruit is dit duidelik hoe die natuur, in teenstelling met die assosiasie van die bose en die chaotiese, as romanties en selfs verhewe voorgestel word.

Gedigte soos Ernst van Heerden  se “Papegaai” (Verklaarde Nag, 1965), “Akkedis” (Die sewe vrese, 1951), “Bergskilpad” (Reisiger, 1953), “Vlermuis” (Koraal van die dood, 1956), “Dood van die akkedis” (Die klop, 1961) en “Skulpkennis” (Kwadratuur van die sirkel, 1990), D.J. Opperman se “Paddas” (Blom en baaierd, 1956) en “Dennebol” (Dolosse, 1963), C. Louis Leipoldt  se “’n Handvol gruis” (Uit drie wêrelddele, 1934) en Eugène Marais se “Dans van die reën” (Versamelde gedigte, 1936) is maar enkele voorbeelde van die vroeëre sogenaamde natuurpoësie in Afrikaans waarin natuurelemente op pastorale wyse gelees en ontvang is en wat ’n herlees regverdig.

Lefebvre (1991:31) se bekende teorieë oor die produksie van ruimte wat elke sosiale formasie as ’n verteenwoordiging van ruimte sien, het waarskynlik ’n dramatiese invloed op die verloop van ruimtelike studies in die 20ste eeu gehad. Die onderskeid tussen ruimte en plek verdien egter opnuut aandag. Foucault (1984:23) maak die volgende belangrike uitspraak oor plek/ruimte:

The space in which we live, which draws us out of ourselves, in which the erosion of our lives, our time and our history occurs, is also, in itself, a heterogeneous space. In other words, we do not live inside a void that could be colored with diverse shades of light, we live inside a set of relations that delineates sites which are irreducible to one another and absolutely not superimposable on one another.

In die onlangse ekokritiese navorsing is dit veral Buell (2005) wat op die persoonlike verbintenis en verwantskap van die mens met plek fokus en die materiële aard van plek beklemtoon:

Place is succinctly definable as space that is bounded and marked as humanly meaningful through personal attachment, social relations, and physiographic distinctiveness. Placeness, then, is co-constituted environmentally, socially, and phenomenologically through acts of perception. Place connotes not simply bounded and meaningful location but also dynamic process, including the shaping of place by outside as well as internal influences. (145)

Hoewel plek en ruimte nie as antonieme gesien moet word nie, kan geargumenteer word dat die twee konsepte mekaar nodig het vir definisie. Ruimte benodig nie die konsep van plek nie, terwyl fisiese plek wel gelokaliseer is in ruimte. Om die materiële aard van plek te ondersoek, is dit nuttig om die onderskeid tussen plek en ruimte te verwoord.

2.1 Plek en ruimte

Daar word toenemend geredeneer dat tyd en ruimte praktyke is waarvolgens ons dink, terwyl plek te doen het met die fisiese omstandighede waarin ons leef. Kobialka (2012:4) noem ruimte “the countersite” van plek, “an open field to potentialities”. Volgens Lefebvre (1991:31) beskik ruimte oor kodes, simboliek en mag, laasgenoemde wat veral ook waar is van plek.

Ruimte, sê die ekokritikus Linda Russo, is ’n abstraksie wat uitgedruk kan word as behoefte of konsep, terwyl plek ’n spesifieke materiële ruimtelike lokaliteit is. Jy kan daar arriveer of terugkeer daarheen en jy kan dit fotografies en selfs klankmatig vaslê. Russo (s.j.:2) brei hierop uit: “One inhabits, experiences and so owns sensually the sounds, textures, smells, of a place.” Bryson (2002) gebruik die sieninge van Tuan (1977:6), wat saamstem dat ruimte meer abstrak as plek is: “What begins as undifferentiated space becomes place as we get to know it better and endow it with value.” Tuan (1977:4) wys daarop dat plekke “centers of felt value” is, buigsame areas waarbinne sosiale verhoudings gesitueer is en waarmee mense kan identifiseer. Die tasbare aard van plek word deur Casey (1996:31) beklemtoon deur die stelling dat plek onafskeidbaar is van die konkrete en gedefinieer word deur fisiese merkers. Ruimte word gesien as geometriese en topografiese abstraksie en ook as relatief, terwyl plek die konkrete geometriese terrein betrek.

Die wyse waarop sosiale en politieke waarde toegeken word aan plek, asook die spesifieke ruimtelike lokaliteit daarvan, kan nagegaan word in die gedig “Puine” (Tristia, 1962) van Van Wyk Louw waarin plek en die uitdrukking van mag deur naamgewing alreeds in 1962 aangespreek word:

I: Imperialisme
Milner se park
wilde wrak?

Jameson se saal
vuil en betaal

Kitchenerlaan
loop oor moorde begaan

Empireweg
Empire wég?

Die onderskeid tussen plek en ruimte kan ook kragtens die assosiatiewe aard daarvan gedefinieer word. Volgens Buell (2005:63) is die assosiasies rondom plek diggeweef, terwyl assosiasies van ruimte yl is. Die uitsondering is, volgens hom, dié sublieme ruimtes wat as heilige spasies uitgesonder word. Mens sou kon argumenteer dat hierdie sublieme ruimtes waarvan Buell praat, nie ruimtes is nie, maar plekke, en daardeur assosiatief gelade en betekenisvol.

Die verhouding tussen digter en plek is nie bloot ’n eensydige nostalgiese of reaksionêre terugroep van plek nie, maar ’n persoonlike verhouding met en herkenning van die tydelike dimensie van die konstruksie, plek. Dit beklemtoon oorspronge en essensies en dit herfokus die aandag op die interafhanklike aard van die verhouding. Plek word geproduseer as menslike ondervinding, emosionele verbondenheid en materiële omgewing. Volgens Oscarson (2010:10) is plek ’n komplekse interaksie van die lokale en die globale waardeur beide die materialiteit van plek en die toenemend mobiele, tegnologies bemiddelde wêreld in ag geneem word.

George Weideman beskryf byvoorbeeld in “Virtual reality” (’n Staning onder sterre,1997) die wyse waarop die materiële, tasbare plek van “mossies tussen blare” en die “lowerlushof” vervang word deur ’n virtuele ruimte wat op ’n “kosmieser manier” deur taal in stand gehou word:

Ons is nie verdryf nie
ons het dit afgesweer:
die lowerlushof van weleer
word deur ’n gerub met ’n gasmasker
en ’n randsnyer beheer.

Spraak het nie verdwyn nie
ons het dit bloot verleer:
die storievertellers floreer
nou op ’n elektroniese,
kosmieser manier.

Selde kyk ons buitentoe
waar mossies tussen blare speel.
Die vensters van die rekenaar
bied uitsig op ’n binnestad
waarna ons gehipnotiseer

en volkome onversadig staar.

Anders as ruimte, kan plek nie geabstraheer of geobjektiveer word nie, maar dit is gegrond in subjektiewe ondervinding, op ’n gegewe tyd. Dit wys uitwaarts na die tasbare wêreld, maar binnetoe na die persepsies wat deur die interaksie tot stand kom. Dit is gegrond in reële tyd, en hoewel ’n kenner soos Diana Relke van plek-ondervinding “in real spacetime” (1999:312) praat, wil ek in hierdie artikel die term en konsep plektyd voorstel wat klem lê op die belewing van plek binne die hier en nou van reële tyd en daarmee terselfdertyd die onderskeid tussen ruimte en plek in ag neem. Hierteenoor word met die begrip spacetime, soos deur Relke gebruik, of danruimtetyd, die abstrakte saambestaan van ruimte en tyd in ’n enkele kontinuum veronderstel, waarin ruimte en duur vry langs mekaar saambestaan. Plektyd, daarenteen, sien ek as konkreet en opeenvolgend; dit wil op die mens se liggaamlike ingeplaastheid en selfs beperktheid binne hierdie fisiese omgewing wys en sluit ook plekgesentreerde gebeure in. Dit veronderstel ’n lineêre voortgang van tyd en van ervaring en plek-gebeure.

As voorbeeld hiervan kan die volgende dien: wanneer ’n woud uitgekap word, is dit ’n gebeure in plektyd, iets wat nie onklaar gemaak kan word nie en wat lineêr, reël en konkreet met plek saamhang. Dit is nie ’n ruimtelike abstraksie nie, maar in die werklikheid gesitueer. Die ekodigter staan in ’n verbondenheid tot plektyd deur emosioneel, affektief en intellektueel deel te word van die ervaring en daarop te reageer. Hy ken die plek; hy is sensories deel van dit wat in plektyd gebeur. Wanneer daar egter na die abstrakte begrip van ontbossing verwys word, word ruimtetyd geaktiveer. Dit bly ’n abstraksie waarna in algemene (hoewel feitelike) terme verwys word. Die oomblik wanneer die ekodigter in gesprek tree met hierdie ruimtelike verwysing, betree hy egter die dimensie van plektyd waardeur hy sensories, visueel en intellektueel betrokke raak by plek en gebeure. Hy raak reaktief daarby betrokke deur middel van sy ingeplaaste skryfaksie.

In ’n ekokritiese interpretasie van die bekende gedig “wy” van Breyten Breytenbach (Die ysterkoei moet sweet,1964) word plektyd veronderstel: plekgebondenheid van die digter deur emosioneel, affektief en intellektueel daarop te reageer en liggaamlik deel daarvan te wees:

my hart is in die boland en niks
kan dit ontwy nie dis gebêre in
’n kissie in wit wellington.

Die gewig wat die woord “in” deur die beklemtoonde posisie aan die einde van reël 2 en deur driedubbele herhaling dra, word ’n bevestiging van die digter-spreker se ingeplaaste posisie in die landskap van sy jeug, al is hierdie plek nie onaangeraak deur menslike ingryping en magsmisbruik nie, soos die “hande vol bloed” suggereer. Buell (2005:62) maak die volgende opmerking:

The sense of being environed or emplaced begins to yield to a more self-consciously dialectical relationship between being and habitat, such that environment presents itself somewhat paradoxically as a more reified and detached surround, which nurtures or binds as the case may be, even as it becomes less stable.

Die lokaal-spesifisiteite van plek, “wellington” en “in die boland” dra by tot die konkretisering en materialiteit van plek in hierdie gedig.

Die ontologiese aspek van ruimte en ruimtetyd behels onder andere die nagaan van die geskiedenis van plek. Dit veronderstel ’n ondersoek na dit wat agtergelaat is en die spore van die afwesige (Ander). Kobialka (2012:4) sê: “The ontology of space will always be imbued with the traces betraying the presence of bodies and thoughts that had disappeared, no longer speak a language that is intelligible to us, or are glossed over by the memories that will forget them to allow the living to exist elsewhere.” Die ondersoek na die spore en oorblyfsels wat gelaat is, plaas die ondersoek binne ruimtetyd, terwyl die spore self – selfs die afwesigheid daarvan – en die digter se reaktiewe betrokkenheid plektyd aanspreek.

Ruimte en ruimtelikheid word geassosieer met vryheid, wat tot die transendentale spreek, dus, om nie (tot ’n spesifieke plek) gebonde of ingeperk te wees nie. Vir die ekopoësie is die teenoorgestelde van krag: dit gaan juis daaroor om in die materialiteit van plek gegrondves te wees en nié die materiële plek te transendeer nie. Bryson (2002:105) wys daarop dat wanneer ons in ruimte inbeweeg, dit op ironiese wyse demonstreer wat die omvang van ons beperkinge is, eerder as ons vryheid.

Oscarson (2010:10–1) maak die volgende stelling oor plek:

Place is a space that a subject has delimited in some way and to which the subject has attributed some type of meaning. It exists in contrast to other spaces and, as such, it must be understood contextually and as part of a network of relations linking both a subject and an object.

In die onlangse verlede is plek in die literatuur oorheers deur ruimte. Oor die universele en abstrakte aard van ruimte laat Oscarson (2010:11) hom só uit:

The historically recent dominance of the idea of space over place has been fueled by various appeals to universalist discourses of religion, science, ethics, and politics alike. Whereas place is constructed out of specificity and context, space has the appeal of an abstract universality.

Die verskynsel van waardevermindering van plek is gevarieerd en uitgebreid. Internasionale tendense soos transnasionalisme, migrasie, ontheemding en verplasing is maar enkele van die faktore wat aanleiding gee tot hierdie tendens. Die belangrikste uitvloeisels van waardevermindering van plek is die verlies aan die sin vir plek vir die individu, wat ’n gebrekkige persoonlike verhouding tot plek en die misbruik van die natuurlike omgewing tot gevolg het. ’n Sin vir plek word nie eensydig op ’n landskap afgedwing nie, maar vloei voort uit ’n verhouding tussen plek en mens. Oscarson (2010:10) praat van die produksie van plek as interaksie tussen menslike ondervinding en materiële omgewing. Die gewaande vervangbaarheid en omruilbaarheid van plek lei volgens Oscarson (2010:12) tot die tendens om die konkrete en lokale met die universele en fantasmagoriese te vervang. Die mens se fisiese verwyderdheid van plek en die verwisselbaarheid van plek lei tot toenemende gebrek aan begrip vir plek en verlies aan sensitiwiteit; die impak van besluite en aksies word geëksternaliseer. Dit kan op sy beurt vervreemding en reaksionêre nostalgie tot gevolg hê. Buitengewone ontwikkeling op verskeie tegnologiese gebiede het ’n radikale verandering teweeggebring in die kernbegrip en voorstelling van tyd en plek. Die rol van globalisasie en die belangrikheid van die universele is sigbaar in die wyse waarop politiek bedryf word sonder inagneming van die omgewing. Oscarson (2010:11) wys daarop dat dit onder andere hierdie tegnologieë is wat rampspoedige wêreldoorloë tot gevolg gehad het wat die sekuriteit van plek ondermyn en oneindige verplasing tot gevolg gehad het.

Die ingrypende effek van elektroniese tegnologie maak dit toenemend irrelevant waar die mens hom bevind: die verhouding met die afwesige “ander”, wat in ligging en lokaliteit ver verwyderd is en met wie verhoudings globaal opgebou word, bedreig en verskraal die sin vir plek en die gebondenheid aan ’n tasbare, persoonlike interaksie wat in materiële plek en ruimte bestaan. Die mens bring toenemend meer tyd deur in ’n kunsmatige plek wat tot gevolg het dat plek uitruilbaar en vervangend word. Volgens Giddens (1990:18–9) word plek en lokaliteit binnegedring en gevorm deur sosiale invloede ver daarvan verwyderd. Tyd en ruimte word op so ’n wyse georganiseer dat aanwesigheid en afwesigheid daardeur verbind word (Giddens 1990:14).

Die omgekeerde ruimte-plek-hiërargie kan egter ook gevind word. Buell (2005:65) wys daarop dat daar stemme opgaan vir die herlewing van plekteorie waarin die sentrale saak die ondersoek is na die liggaam-as-plek.

Die skeiding van plek en ruimte het die skepping van die interessante konsep nieplekke (non-places) tot gevolg, ’n begrip/term wat deur Marc Augé ontwikkel word. Volgens Augé (1995:78–9) is nieplekke “the real measure of our time”, omdat die mensdom toenemend meer tyd in nieplekke deurbring wat voorspelbaar en omruilbaar is. Nieplekke is volgens hom byvoorbeeld snelweë, lughawens, hospitale, kantore, winkelsentrums – oorgangsplekke wat nie genoeg gewig dra om plek genoem te word nie, maar waarvan die mens nogtans afhanklik is en wat selfs as aantrekkingskrag ervaar word. Dit is plekke wat ontwerp is vir doeltreffendheid en gerief, daarop fokus om mobiliteit te fasiliteer en verwyderd is van die gekompliseerdheid wat die tradisionele sin vir plek sou meebring. Oscarson (2010:13) argumenteer dat hierdie nieplekke en, daarmee gepaardgaande, die verlies aan vertroudheid en verbintenis met plaaslike ekosisteme, tot ’n gevoel van vervreemding, onsensitiwiteit vir natuurlike prosesse en ’n fundamentele misverstaan van die unieke eienskappe van ’n spesifieke ekosisteem kan lei.

Buell (2005:64–5) wys daarop dat die geskiedenis van die wêreld ’n geskiedenis is van ruimte wat sonder vorm was en wat plek geword het, ’n proses wat tans weer aan die omkeer is. In die ou beskawings was plek en samelewing saamgesmelt tot ’n eenheid, terwyl verskuiwinge, ontheemding, diaspora en ontworteling omgekeerd bydra tot die produksie vanaf plek na ruimte. Wanneer ’n plek van vroeëre betekenis en belangrikheid gestroop word, vind deterritorialisering plaas en dan word hierdie ruimtes op ’n nuwe wyse bestuur, in ooreenstemming met die gerief en belange van die kapitalistiese magsbasis, wat herterritorialisering tot gevolg het. Verplasing en ontheemding geskied as ruiltransaksie vir die sogenaamde opgradering na kommoditeitsgedrewe identiteitlose behuising, winkelsentrums, kantooremporia en gepaardgaande strukture.

Soos wat die gebied uitbrei en verwater, vervaag plekgehegtheid, terwyl lokale plekgehegtheid ook beïnvloed word deur makrososiale kragte. (Die begrip plekgehegtheid hou volgens Buell ook verband met die derde dimensie van plek en sal verderaan breedvoerig bespreek word.) Die vraag ontstaan dus of die mens se sin vir plek en waardetoekenning aan ’n plek daarvan afhang dat hy in een plek bly en of verplasing, migrasie en verandering die langtermyn plekgebaseerde gehegtheid en toewyding van die mens aan ’n spesifieke plek ondergrawe. Buell (2005:68) wys daarop dat kritici soos Henry Thoreau en Wendell Berry wel so dink, maar hy self is van mening dat daar nie ’n klinkklare antwoord hierop is nie en dat herbewoning of -inwoning van plek nodig is vir die omgewingsgerigte digter en kritikus om ’n sinvolle bydrae te maak.

Die afleiding kan uiteindelik gemaak word dat die aksie van plekmaak (placemaking – die term van Bryson 2002:102) en huismaak voortspruit uit die onderskeid tussen plek en ruimte, en behels dat die wyse waarop die ekodigter sy gehoor vanuit ’n bestaan binne ’n abstrakte ruimte waarin hulle net besoekers is, wil intrek na plekas herkenning van hul huidige omgewing en dus as huis. Die gevoel van afgeslotenheid moet vervang word deur ’n begrip daarvoor dat die grense tussen wat buite is en wat binne is, vervaag. Dit vra vir begrip dat as die een beskadig word, ook die ander een skade ly. So ’n ingesteldheid lei tot ’n plekgesentreerde en plekbewuste oortuiging; dit lei tot spesifieke plekgebaseerde kennis en ’n voortdurende uitbreiding van daardie kennis. Die ekogedig word gebore uit wat die digter nié weet nie, sê Bryson (2002:105), en hy skryf vanaf wat hy weet na wat hy nie weet nie. Hy is voortdurend besig om (nuwe) plek te maak.

2.2 Ingeplaaste skryf en bioregionaliteit

Seker die belangrikste aspek van plek as materiële konstruksie word gevind in die uitgangspunt dat ekopoësie in essensie emplacement is, ’n term wat deur Buell (2005:65) gebruik word en wat ek met ingeplaastheid vertaal. Hierby sluit aan die term “emplaced writing”, ’n term wat Russo (s.j.:2) gebruik in samehang met ’n skryfpraktyk van skryf-binne (“writing within”) en ’n gesitueerde skryfpraktyk (“situated writing”). Russo brei uit: “[F]irst I must stand my ground on this concept of emplaced writing – what I’m going to call ‘writing within’. [I]t recognizes a material emplacement within a complicated set of conditions and relations.”

Die term ingeplaaste skryf is van kernbelang vir die ekopoësie, omdat dit al drie die dimensies wat Buell (2005:63) aan plek toeken, insluit. Die term veronderstel eerstens die materiële, fisiese geplaastheid van die digter in ’n spesifieke plek; tweedens suggereer dit die verband en persoonlike kontak van die digter met plek waardeur die digter in tweegesprek met plek tree; en die term maak verder ook voorsiening vir ’n taalbewuste skryfaksie, waardeur taal as sosiale waarnemings- en konstruksie-instrument ingespan word en daardeur die sosiale dimensie van taal aktiveer. Russo (s.j.:2) praat hier van die taal as “a perceiving and construction tool”:

Thus addressing place, and more specifically the “being located” or localism that is central to environmental writing, enables consideration of the material “emplacement” of “environ-ment” of the writer, of language as a perceiving and construction tool, and of connection (affect, bond) in many senses.

Ingeplaaste skryf behels ’n aktiewe bewuswees van die self en van die plek wat op daardie oomblik fisies deur die digter se liggaam in beslag geneem word en hoe die liggaam binne die plek pas. Die ekodigter vra die vrae: Waar is hier? En hoe pas ek nou, op hierdie oomblik in die hier? “I want to know where I am. […] Exploring my ecosystem, it seems, will require mappings and tracings of connections […]. These include familiar places I visit on foot regularly” (Russo s.j.:1).

Buell (2005:63) beskryf plek onder andere as “spatial container” waardeur die suggestie van plek as behoueringof houer uitgedruk word, wat aansluit by die konsep van binne te plaas (nog ’n motivering vir die geskiktheid van die doeltaalterm ingeplaaste skryf vir Afrikaans). Ingeplaaste skryf beteken dat die digter bewus moet wees van hoe die plek gewees het, hoe dit geword het soos dit tans is, hoe dit geaktualiseer word en wat dit kan word. In essensie is dít “a house making” (Skinner 2001:7) en dus “poeisis”. Russo (s.j.:2) sê: “[A]n ecopoetics of writing within is concerned equally with engaging these things and with poiesis: with making poetry.” Dit beteken ’n ekopoëtiese praktyk van materiële, linguistiese en digter-ingeplaastheid: “In an ecopoetical practice that considers material and linguistic emplacement (or how we situate language as a framing ‘tool’, to use Buell’s term), environment and language and poet are ineluctable presences” (Russo s.j.:2).

Materiële ingeplaastheid is nie los te maak van die taal of van die digter nie. Die fisieke materialiteit van plek veronderstel ’n sensoriese, emotiewe en intellektuele bewussyn van wat ek noem ’n binne-die-liggaam ervaringvan die digter. Relke (1999:312) sê: “The body is our primary means of communication with nonhuman nature because it’s our bodies as much as our texts that define our environment for us.” Sy stel ’n proses voor waardeur daar heraansluiting met die liggaamlike gevind word, waardeur die materialiteit en sentraliteit van die menslike liggaam herken en erken word. Sy wys voorts daarop dat die postmodernisme en dekonstruksieteorieë dikwels met die gefrakteerdheid van die geheel werk, terwyl die ekokritiek juis na die samehang en interafhanklikheid kyk. Teen hierdie agtergrond sou ’n ingeplaaste skryfaksie juis ook dui op ’n in-die-liggaam-ervaring, ’n plekverbondenheid en plekgehegtheid van die digter.

In die gedig “Die kluisenaarskrap op my kriewelrige palm” (Monsterverse, 1984) van Wilma Stockenström vind die leser hierdie tasbare, binne-die-liggaam-ervaring in die volgende woorde:

 29
Die kluisenaarskrap op my kriewelrige palm
speel monster-monster, skrik vir my skrik,
[…]

… Vorentoe
loer sal ek, knypers uitsteek sal ek,
my huis vervang namate my lyf

(waaraan ek skaam geheg is) groei en groei,
en ek, verleë krap, die sierlike vreeslike
wasdom in weggooiwonings gedruk moet kry
[…]

Klankmatig, deur die herhalende eksplosiewe en trillers, trek die spreker-digter die leser in by die sensoriese aard van die gedig. Die grense tussen die mens en die niemenslike word opgehef wanneer die digter rolle omruil en self krap word.

Die sensoriese ervaring van plek word ook deur Carr (2012:63) beskryf en sy lê veral klem op die aksie van luister:

After all, the basic gesture of language is listening. Exposed, close your eyes. Cored out. Ears open as stars. Listening, you render the fixed bounds of the world permeable to what is not perceived, not permitted, unbound. Listening, the world burns clear of preconception. You begin to feel it giving birth to your position. […] So you come to inhabit your body, like music.

Weer Stockenström, die gedig “Die hotnotsgot tik teen die ruit, tik-tik” (Monsterverse, 1984), wat met ’n opstapeling van eksplosiewe musikaliteit bewerkstellig:

50
Die hotnotsgot tik teen die ruit, tik-tik.
Klein klop klein klop van bitter verkondiging
tik die gothotsnot met opgehewe kleine klou
teen ons aller ruite groot en glimmend

soos die vloeistof wat reën is
soos die vloeistof wat glas is.
[…]

Russo (s.j.:2) wys voorts daarop dat ’n ingeplaaste skryfpraktyk van die digter verg om bioregionaliteit in ag te neem, ’n praktyk wat die gekompliseerde interafhanklike aard van ekopoësie en ekopoëtiese skryfprosesse beklemtoon. Dit kom dus weer eens daarop neer dat ’n pleksensitiwiteit en plekbewussyn deur die digter veronderstel word. Die term bioregionalism is oorspronklik deur Peter Berg en Raymond Dasmann (1977:399–400) ontwikkel en deur hierdie term word beide ’n geografiese terrein en die terrein van die onderbewuste veronderstel. Die konsep van bioregionalisme word deur Buell (2005:83) as een van ekokritiek se mees onderskeidende bydraes in die taksonomie van plek-skale bestempel.

In ’n omvattende definisie beskryf Flint (2005:1) ’n biostreek as ’n geografiese streek wat omskryf word in terme van sy unieke kombinasie van plante, diere, geologie, klimaat en waterlewe. Dit is ’n area wat gedefinieer word deur natuurlike grense en sy lewende gemeenskappe. Biostreek verwys na sowel die geografiese terrein as die terrein van die onderbewussyn – ’n plek en die idees wat ontwikkel het oor hoe om op daardie plek te leef. Dus is natuurlike vorme en lewende gemeenskappe, insluitende mense, die definiërende kenmerke van elke biostreek, eerder as die politieke grense van land en staat en nasie. Thomashow (1999:121) wys daarop dat bioregionalisme ’n poging is “to integrate ecological and cultural affiliations within the framework of a place-based sensibility”.

Goldberg (2011) maak die belangrike stelling dat bioregionaliteit veronderstel dat sekere kenmerkende eienskappe van ’n bepaalde geografiese streek ingesluit word. Bioregionaliteit is dus meer as net die skryf oor die omgewing; dit tree ook ideaal gesproke in gesprek met die uitstaande en onderskeidende kenmerke van ’n genoemde streek, is plek-spesifiek en dra by tot die produksie en instandhouding van inheemse kennissisteme. Die taak van bioregionaliteit is nie die letterlike herkartering van die grense van streke nie, maar die vestiging van die aandag op die interaksie van topografie, klimaat, niemenslike lewe en hoe mense daar geleef het en behoort te leef.

In aansluiting by die gedagte van bioregionaliteit as weerspieëling van lewende gemeenskappe, insluitende mense en die definiërende kenmerke van so ’n streek, kan Johann Lodewyk Marais se “Langrietvlei II” (Diorama, 2010) as voorbeeld dien:

Die mooiste werf in dié bergewêreld
is oom Ben en tannie Hannie Marais s’n
op Langrietvlei, het my pa volgehou,
terwyl hy op Sans Souci die steiltes
met terrasse tem en ’n rotstuin bou.
“Dié huis was altyd vir my ’n vesting,
maar ek weet nie meer nie,” sê Annatjie,
terwyl ek op die vlak Harrismith-kweek
opkyk na die Himalaja-seders
waar die geel wewers hulle neste breek.

Die spreker-digter bevind homself fisies aanwesig in die landskap, deur bloed verbonde, terwyl die plaas- en persoonsname tot die spesifieke lokaliteit van plek bydra. Die kontras tussen huismaak en “neste breek” is opvallend, waardeur die mens–natuur-verhouding gerelativeer word.

Russo (s.j.:1) brei uit op bioregionalisme deur te sê dat dit nie net haar onmiddellike woonruimte insluit nie, maar ook die plekke wat sy ken en gereeld (te voet) besoek. Sy sê: “My intuition is that my bioregion – the one I am located in – is peculiar to my body and where it goes.” Sy erken dat so ’n siening beperkend is en dat die ekopoëtiese skryfpraktyk nie noodwendig gelokaliseerd en beperkend moet wees nie, maar dat die lokaliteit van die digter ’n beginpunt is. Russo merk voorts op: “An ecopoetics occurs somewhere; it is an event, one that necessarily exists alongside other human and nonhuman events in the world.” Die gevolgtrekking is dus dat ekopoësie ten nouste verwant is aan plek en dat die verwantskap tussen die digter en plek onlosmaaklik verweef is.

Ook die dubbele spanning wat in die bioregionale gedig ontstaan, word deur Russo (s.j.:6) uitgewys:

At some moments the poem is an account of the world-as-it-is, at other moments a [sic] idiosyncratic self emerges like a sprite. Yet, the poem announces a concerted effort to write as a way to displace self from phenomenal experience. [… It is a] poetics in which these two acts – of being, and of “letting be” – work in concert.

Die ekogedig word dus self plek: plek waarin die materialiteit van plante en diere en water en lug en son en maan verweef word met die gedagtes en wese van die digter. Die groen gedig is die raam waarbinne die interaksie tussen landskap en taal en mens plaasvind, die plek van in voeling wees met, van tuis wees, van samehang. Weer eens Russo (s.j.:6): “The poem is porous, a duration. Not a slice of life, but an instance of inhabiting […] a site of ecological being.” Plek is waar die materialiteit van die gedig en die materialiteit van die omgewing en van die digter in gesprek met mekaar tree.

Deur op bioregionaliteit te fokus word nie gesuggereer dat ’n ekopoëtiese skryfpraktyk noodwendig slegs gelokaliseerd of beperk moet wees tot die onmiddellike of een area waarin die digter hom bevind nie. ’n Ekogedig gebeur egter iewers, dit is ’n gebeurtenis en ervaring wat plaasvind naas en in samehang met ander menslike en niemenslike gebeurtenisse in die wêreld. Dit deel ’n bepaalde materialiteit met ’n menigte ander aksies en gebeurtenisse. Om biostreeksgerig te dink, laat ruimte vir stedelike areas en selfs tuine. Buell (2005:87, 88) wys daarop dat ons ten minste begin om ’n inkorporering van stedelike en verwante beskadigde plekke in ekokritiek te sien in wat hy “city writing” noem. Hierdeur word die stad as plek herken as iets meer as ’n nieplek. Hy sê: “Perhaps what especially differentiates modern bioregionalism, be it rural or urban, from traditional regionalism is the sense of vulnerability and flux.”

Net soos met die tot stand kom van die konsep nieplekke, het ekokritici ook terme ontwikkel om verwante geskepte plekke, veral stedelike plekke, te definieer. So het daar benamings ontstaan soos groenruimte(greenspace), groenveld (greenfields), grysruimte (greyspace) en bruinveld (brownfields).

Biosentrisme impliseer uiteindelik vir die digter ’n bewussyn van die omringende plek, ’n ondersoekende skryfpraktyk wat deur die lens van verantwoordelikheid en balans en onderlinge samehang na plek kyk. Dit is die vormende skryfproses waardeur ’n komplekse kennis van plek tot stand gebring word. Wat dikwels daarmee saamhang, is ’n poging om die eeue oue antroposentrisme op sy kop te draai. Die uiteenlopende aard van ekopoëtiese en ekokritiese onderwerpe herken die materiële ingeplaastheid binne ’n gekompliseerde sisteem van voorwaardes, verhoudings en onderskeidende kenmerke.

Teen hierdie agtergrond is dit ironies dat, hoe ingeplaas die digter ook al in sy omgewing en plek is, sy bestaan vir alle praktiese doeleindes binne daardie plek opgehef word wanneer hy skryf – hy betree die abstrakte ruimte van idees en boeke, sy liggaam bewegingloos, behalwe die flikkerende vingers op die sleutelbord van die rekenaar (Buell 2005:70).

Hierdeur word aansluiting gevind by die volgende merker, naamlik plek as linguistiese konstruksie.

3. Plek as linguistiese konstruksie: die sosiale en kulturele dimensie van plek

Die ekodigter bevind hom tussen twee wêrelde – die groen wêreld van geelhoute en aalwyne en bosbontrokkies en die ander wêreld van woorde, taal en poësie. Die onderskeid tussen die dinge in die natuurlike wêreld om ons en ons woorde daarvoor maak ons opnuut bewus van die beperkinge van taal, maar ook van die sosiale en kulturele geladenheid daarvan. Daar is reeds gewys op Russo (s.j.:2) se definisie van taal as ’n instrument van persepsie en konstruksie, waardeur plek gekarteer word, ’n proses wat Relke (1999:322) as kognitiewe kartering beskryf.

Een van die groot uitdagings in teorievorming oor plek is, volgens Oscarson (2010:14), om te verstaan hoe pleken natuur kultureel en linguisties gekonstrueer word, maar om terselfdertyd oop te bly vir die teenwoordigheid en invloed van die meer-as-menslike wêreld. Kritici soos Henri Lefebvre en David Harvey sê byvoorbeeld dat plek hoofsaaklik, indien nie eksklusief nie, ’n sosiokulturele en linguistiese konstruksie is. In dié verband skryf Harvey (1996:293–4): “Place, in whatever guise, is like space and time, a social construct […]. The only interesting question that can then be asked is: by what social process(es) is place constructed?” Oscarson kritiseer die eensydige aard van hierdie siening wat nie rekening hou met die materialiteit van plek (Buell se eerste merker) nie. Hy skaar hom by Buell (2001:60–1) se standpunt, naamlik dat geen toekomstige teorie oor plek standhoudend kan wees as dit nie al drie dimensies, subjektief, sosiaal en materieel, herken nie.

Taal is onlosmaaklik deel van die proses van die kulturele en sosiale produksie van plek. Die tekstualisering van omgewing open ’n hele reeks kwessies rondom die verhouding tussen woord-plek en reële plek. Die ondersoeke na die artistieke aanbod van die fisiese omgewing moet aandag gee aan die verhouding tussen die tekswêreld en die wêreld van die histories beleefde ervaring. Buell (2005:30) sê in dié verband:

The majority of ecocritics, whether or not they theorize their positions, look upon their texts of reference as refractions of physical environments and human interaction with those environments, notwithstanding the artifactual properties of textual representation and their mediation by ideological and other sociohistorical factors.

Hy raak in hierdie aanhaling enkele kernaspekte aan. Die eerste saak wat uitgelig word, is die feit dat die aangebode teks gesien word as ’n breukdeel van die fisiese, materiële geheel en die menslike interaksie daarin en daarmee. Buell (2005:30) sê byvoorbeeld dat “all artistic work hinges upon the evocation of imagined worlds that may or may not bear a close resemblance to literal or historical environments”. Hy wys verder ook op die feit dat tekstuele voorstelling bemiddel word deur ideologiese en sosiohistoriese faktore. In Smith (2012:507) verwys ek na die rol wat ideologie in die vorming van ekologiese persepsies speel:

Elke heersende ideologie bepaal sy eie stel waardes wat mettertyd gevestig raak. ’n Ideologie bevestig die mens in ’n bepaalde rol wat weerspieël word in die verhouding tussen die mens en sy omgewing. […] Die geskiedenis is egter nie altyd so eenvoudig, onveranderbaar en eenstemmig as wat ons algemeen aanvaar nie; grense vervaag, word bevraagteken en opgehef; en hierdie veranderlike en interafhanklike aard beïnvloed ideologiese verskuiwinge en posisionering, ook dan ten opsigte van die perspektief op en verhouding tot die natuur en die niemenslike omgewing.

In die gedig “rondeau in vier dele” (Verweerskrif, 2006) van Antjie Krog word die bioregionale en die sosiokulturele dimensies van plek geaktiveer. Die Khoi- (“Hoerikwaggo”), Zoeloe- (“Umlindi Wemingizimu”) en Portuguese (“Golfo dentro das Serras”) naamgewinge van Tafelberg en -baai word opgeroep, waardeur ’n bewussyn van naamsverandering wat plaasgevind het (waardeur besitterskap en mag uitgeoefen was), asook ’n spesifieke streeksgebonde lokaliteit weerspieël word:

[…]
van binne Camissa van binne soet water
van binne Camissa van buite vars water

van buite Golfo van buite Golfo dentro
van buite Golfo detro das Serras van buite

Umlindi
Umlindi We
Umlindi Wemingizi
Umlindi Wemingizimu
[…]
Umlindi Wemingizimu Hoerikwaggo Mons Mensa
berge van buite is die wêreld van binne
is buite nou binne en binne nou buite

party bestyg berge om verder te sien
party bestyg berge om die self af te lê
party bestyg berge om ’n God te aanbid
party bly bloot teen die hange.

Deur die klankryke herhalende aard van die gedig word ‘n eenwording met die berg en met natuur bewerkstellig, die berg soos hy deur al die eeue en al die magshebbers se periodes van bewind was, soos hy vir die oog van buite gelyk het, maar ook soos die tasbare, materiële binnekennis van die digter suggereer.

Pleksimboliek en die assosiatiewe en kulturele waarde wat aan plek en sy inhoud toegeken word, is geen konstante gegewe nie. Dit ondergaan voortdurende veranderinge en kan verruim of verskraal na gelang van die heersende ideologieë en sosiale bewussyn. ’n Bepaalde ideologie is op ’n gegewe tydstip in die geskiedenis aktief en dominant as gevolg van die sosiale ordeninge, historiese perspektiewe en die magstrukture van daardie tyd.

Dit sluit aan by Savory (2011:80) se uitspraak: “Ecocriticism reads texts through a politically engaged lens for their representation of ecology, past, present and looking forward to the future.” Ook Olivier (2010:1) wys daarop dat ekokritiek ’n politiese boodskap kommunikeer wat daarop gemik is om handelinge aan te spoor wat die uitbuiting en agteruitgang as gevolg van ’n ekonomiese en politieke sisteem van mag teenstaan. Verandering in handelinge spruit voort uit ’n veranderde sosiale gewete en bewussyn, wat op hul beurt weer deur veranderde ideologieë geaktiveer word. Die politiek van taal kan dus gesien word as deel van die taal-konstruksie van plek, ’n aksie wat Relke (1999:289) “résistance writing” noem.

Die woord-wêreld-verbintenis gee aanleiding tot verdeeldheid ten opsigte van voorstellingswyse en tekstualisering van plek wat kan wissel vanaf die bykans pastorale realistiese aanbieding waar feitelikheid en akkuraatheid en mimesis belangrik geag word, tot die postmoderne aanbieding waarin die teks selfrefleksief bewus is van sy eie status as tekstuele artefak. Tussen hierdie uiterstes word daar gesoek na ’n middeweg van tekstuele voorstelling waar daar ’n bewussyn is van die feit dat daar geen een-tot-een-korrelasie tussen teks en wêreld is nie, maar eerder ’n omgewingstoespeling of omgewingsgerigte verwysingsraamwerk. Die menslike taal is veel meer beperkend as die ekologiese prosesse van die natuur en ekodigters behoort die grense van taal in die aanbieding van plek te herken – ’n herkenning wat volgens Gilcrest (2002:19) as bevestiging dien dat natuur en plek in die ekogedig as selfstandig gesien word en nie as ondergeskik aan ’n hoër menslike bewussyn nie. Die stereotipering van die niemenslike in ‘n ondergeskikte rol behoort aangespreek te word, byvoorbeeld Eden, Arkadia, die paradys, wildernis, oerwoud en selfs moeder natuur. Herdefiniëring is nodig om bevryding van vooropgestelde kulturele en linguistiese persepsies te bewerkstellig.

Die wyse waarop kernbegrippe oor plek histories, sosiaal en kultureel gedefinieer en begryp word, dra by tot die gekompliseerde aard van die linguistiese konstruksie van plek. So byvoorbeeld is daar groot verskille in die gebruik van die term landskap, wat in verskillende kulture uiteenlopend gedefinieer word. In Engels verwyslandscape uitsluitlik na kulturele produksie (Oscarson 2010:18), dus ’n mensgemaakte, herskepte landskap, wat na alle waarskynlikheid oorgeneem is uit die Nederlandse landschap. Hierdie landskap, sê Schama (1995:10), “signified a unit of human occupation, indeed a jurisdiction” en het oorspronklik betrekking op die Nederlandse drooggelegde land wat deur menslike ingenieurspraktyke tot stand gebring is. In ander tale, soos Sweeds en ook Afrikaans, verwys landskap na beide die natuurlike en die herskepte landskap. Oscarson haal aan uit die roman van Kersten Ekman (Händelser vid vatten, 1993 [Engelse vertaling, Blackwater, 1997]), waarin landskap beskryf word as iets wat altyd deur die menslike blik en ons beskrywings daarvan gevorm word. Ekman (1997:308) skryf: “[T]here is nothing that is not nature. We are all nature. Even the big cities will be broken down into quarries where eagles nest and lizards sun themselves on the walls. Into jungles or secretive formations of spruce forests.” Landskap verander sowel die wyse waarop mense kyk as wát hulle sien. Fleming (2002:43) voel byvoorbeeld dat landskap as werkwoord gebruik behoort te word om idees, houdings en persepsies te verander. Só ’n konsep sou kon beteken dat daar aansluiting gevind word by die Griekse woord waarvan die woord poësie oorspronklik kom. Daardeur word aksie uitgedruk en landskap of plek as lewende, handelende instansie gesien. Landskap en plek is altyd ekologies in die sin dat plek altyd tot stand kom deur die ineenskakelende verhoudings tussen die gevonde, materiële plek en die kulturele en sosiale konstruksie wat daarop geprojekteer word deur die mens.

Oscarson (2010:19) brei hierop uit:

The one acts and depends upon the other much as organisms in an ecosystem. In other words, place is created where “the ground respond(s) to the foot”, it exists both within a natural ecosystem and also within a discursive ecosystem and both systems are fundamentally interrelated.

Met hierdie stelling sluit hy aan by die idee van die hersiene of postmoderne sublieme, soos in Smith (2012:510–1) uiteengesit. Volgens die siening van die hersiene sublieme kan die gedig onder andere demonstreer hoe die natuurlike ekologiese samehang versteur word deur menslike ingryping en nuwe samehang en saambestaan (as kulturele konstruksie) in die gedig tot stand kom. Uiteindelik kan plek gesien word as iets wat bestaan tussen die subjek en die objek, tussen sisteem en individu, ’n evoluerende, veranderende ekotoon.

In die gedig “Eendagskoon” van Martjie Bosman (Toevallige tekens, 2010) word ’n voorbeeld gevind van die wyse waarop die hersiene sublieme in ’n gedig aanwesig is. In Smith (2012:510–1) wys ek hoe die hersiene sublieme die teenwoordigheid van beide skoonheid en nieskoonheid veronderstel, waardeur ’n nuwe samehang tot stand kom. Tussen “bourommel op oop erwe”, “sinkplate aan ‘t roes teen slap heiningdrade”, “motorwrakke” en “verval” bestaan die skoonheid wel:

Dan, onverwags om nog ’n hoek,
word jou asem weggeslaan
waar ’n gordyn van glorieryke blou
geil afrank in ’n slordige tuin
en soos ’n toevallige teken
die toonaard van die ganse buurt verstel.

Die stelling van Oscarson hier bo wys verder op die belangrike aspek van plek as sistemies, as deel van ’n interafhanklike, interaktiewe en ineenskakelende geheel. Plek is dus beide natuurlike gegewe en kulturele konstruksie, deur ingryping van die mens en as sentrale gegewe van die ekopoësie, omvattend, sistemies en inklusief.

Nog ’n kernbegrip in die ondersoek na plek as sosiale en kulturele konstruksie lê opgesluit in die herdefiniëring van die begrippe wildernis, wildheid en wild en die onderskeid wat tussen wildernis en paradys getref word. Dit gaan oor die mens en sy wisselende persepsies van en assosiasies met hierdie twee begrippe deur die eeue, in die geskiedenis, letterkunde, religie, en mitologie en op vele ander terreine. Die paradys is simbool van die begin van lewe, die goddelik volmaakte tuin, maar roep ook die sondeval en uitwerping op. Die begrip wildernisveronderstel terra incognita, ’n terrein wat onversteurd deur permanente inwoners is (Buell 2005:148–9). Wildernis is natuur in ’n onbesoedelde staat, ’n plek wat gemobiliseer word vir die bewaring van spesifieke habitats en spesies, en besit volgens Garrard (2012:66) bykans heilige waarde wat die belofte van herlewing en ’n hernude, oorspronklike verhouding tussen mens en aarde inhou.

Garrard (2012:91) beweer verder dat wildernis nadergebring kan word aan die self: ons liggame is wild – iets wat byvoorbeeld na vore kom in ons universele reaksies in ’n oomblik van gevaar. Gary Snyder se ekogedigte keer volgens Garrard (2012:92) effektief die opposisie orde/chaos = beskawing/wildernis om deur beskawing as ’n pad van chaos en wanorde te beskryf en wildernis as die beliggaming van vrye selforganisasie.

Ook persepsies van geslag speel ’n rol in die definiëring van wildernis en van natuur. Meestal word natuur as vroulik uitgebeeld. In die gedig “Ekologie” van Elisabeth Eybers (Nuweling, 1994) word die spreker-digter manlik voorgestel teenoor die vroulike aarde. In die gedig “apologie” (Sprokkelster, 1977) van Marlene van Niekerk kom die vroulikheid van die aarde na vore, ’n vrou wie se skaamte deur “toiings tooisels en rafels” bedek moet word, terwyl die aarde, “sy, die saggeaarde”, genoem word in “Almoeder” van Wilma Stockenström (Vir die bysiende leser, 1990).

Opposisies soos ’n manlike wildernis teenoor vroulike huislikheid word in die ekogedig bevraagteken. Volgens Buell (2005:109) dien geslag as die lens waardeur die dubbele paradoks van natuur as beide androsentriese domein van die man en as vroulik-gekodeerde huislike ruimte aangebied word. Aan die een kant word wildernis gesien as geen plek vir ’n vrou nie, viriel, soms gewelddadig en die speelruimte vir gewaagde en avontuurlustige ervaringe. Dit skep ’n problematiese ambivalente ervaring vir mans waarin “the myth of the masculine hero conquering the virginal landscape” (Norwood 1996:323) breedvoerig in die literatuur beskryf is. Hierteenoor argumenteer ekofeministe soos Vera Norwood dat vroue wildenis anders beskryf as die man, “immersion rather than confrontation, recognition rather than challenge” (Norwood 1996:344).

Ten opsigte van die bundel Otters in bronslaai (1981) van Antjie Krog wys Gouws (1998:555) byvoorbeeld daarop hoe “otter” as simbool vir manlikheid en viriliteit gelees word en “bronslaai” die “huislike kode” en vroulikheid simboliseer. ’n Herlees van hierdie bundel kan interessante lig werp op die wyse waarop “otter” as natuur en wildernis gelees kan word.

Die voorstelling van natuur en plek in die Westerse kultuur het ’n verrykende invloed gehad op die ontwikkeling van Westerse regstelsels (as sosiale en kulturele instellings), veral waargeneem in die antieke kulture waarin daar dikwels ’n hegte interaksie tussen natuur as simbool en narratief en die norme en wette van ’n gemeenskap was (Godden 2000:22–3). Uitvloeisels van ’n ontwikkelende sosiale bewussyn van ekologie en veranderde persepsies van plek is die ontstaan van aardregaardregkunde en wildernisreg, juridiese interdissiplinêre terreine waarbinne natuurlike gemeenskappe en ekosisteme as wettige instansies met wetlike regte gesien word.

Ook die herdefiniëring van die Ander, of die nuwe Ander, om natuur, natuurplek en die niemenslike wêreld in te sluit, kan gesien word as deel van die wyse waarop taal as persepsie- en konstruksie-instrument gebruik word. In teenstelling met die uitgangspunte van teoretici soos Derrida, Foucault, Saïd en Spivak, sien Scigaj (1999:78) natuur as “a separate and at least equal other. […] It does not subordinate nature to a superior human consciousness or reduce nature to immanence.” Natuur word volgens hierdie siening ‘n afsonderlike eie stem gegee, gelyk aan dié van die mens. Van Derrida se teorieë sê Scigaj: “Derrida’s system, by reducing the real to the textual, also created a dualistic split between the textual and the impossible other, the natural world” (1999:61).

Nie almal stem egter met hierdie herdefiniëring saam nie. Russo (s.j.:1) bestempel die idee van natuur as die nuwe Ander as “an overtly romantic conception”. Sy voer aan dat die stem van die natuur niks anders is nie as ’n menslike (taal-)konstruksie en dat ekogedigte ’n konteks skep waarbinne ons na onsself luister, besig om waar te neem, te oorweeg en te verstaan.

Herdefiniëring van kernbegrippe soos die bogenoemde veronderstel ’n skryfpraktyk wat plek in ag neem en wat die digter dwing om ’n komplekse kennis van (die) plek op te bou, waardeur antroposentriese beskouinge vervang word deur biosentrisme. Dit is ’n praktyk wat die dualisme wat tussen materie en betekenis en tussen liggaam en denke bestaan, ophef. Die tekstualisering van plek behoort dus teenstrydighede – soos besondere/algemene, feitelike/fiktiewe, letterlike/figuurlike en ander – in ag te neem. Dit dwing ook die teoretikus om krities en vernuwend na bestaande literêre teorieë te kyk.

Relke (1999:288–9) stel ’n skryfpraktyk voor wat dien as ’n herontdekking van die materialiteit van literêre teorieë: “The reintegration of material embodiment into theories of culture opens up the possibility of exploring the limitations of current discourse theory and literary criticism […].” Postmoderne teorieë van dekonstruksie en poststrukturalisme se abstrakte, tekstuele siening van die werklikheid het tot gevolg dat teorie en materie geskei word en dat diskursiewe of linguistiese fundamentalisme op die voorgrond gestel word. Dit lei volgens Relke tot die skeiding van betekenis en materie en sy argumenteer ten gunste van ‘n kognitiewe kartering van die verhouding tussen die abstrakte en die reële (1999:322–33). Sy voeg by: “Matter matters. I […] became convinced that what’s missing in Foucault, Lacan, and Derrida – founding fathers of postmodernist theory – is a structured system other than the system of signs” (1999:321).

Scigaj (1999:41) gee toe dat taal heelwat meer beperk is as die ekologiese prosesse van  natuur en dat ekopoësie hierdie beperkinge erken. Hy beweer dat wat hy bestempel as die hernubare gedig, in samehang met, maar ook in teenstelling met, die postmoderne bewussyn van die afgelope dertig jaar optree en wys daarop hoe ekodigters nou argumenteer vir “the reverse of the poststructural position that all experience is mediated by language” (Scigaj 1999:29).

Campbell (1996:133–4) druk haar nog sterker uit ten opsigte van die postmoderne teorie:

Theory sees everything as textuality, as networks of signifying systems of all kinds. Foucault sees an idea like madness as text; Lacan sees a human being as a text; Derrida argues that everything is text in the sense that everything signifies something else. But ecology insists that we pay attention not to the way things have meaning for us, but to the way the rest of the world – the nonhuman part – exists apart from us and our languages. […] The systems of meaning that matter are ecosystems.

As Derrida in sy seminale stelling “there is nothing outside the text” (1997:158) argumenteer dat alles teks is, bedoelende dat die konteks en alles wat buite die teks lê, deel van die teks is en dat teks voortdurend na iets anders verwys as deel van ’n netwerk van verwysende sisteme, wil ekologie daarop aandring dat ons aandag moet terugkeer na die erkenning van die wyse waarop natuur net soveel bydra tot ons konstruksie as mense as die tekens wat vir natuur en plek instaan. Dit vra om ’n teoretiese herposisionering van realiteit en waar en hoe ons onsself sien. Daar is alreeds hier bo gewys op Relke (1999:312) se beklemtoning van die liggaam, liggaamlikheid en materialiteit, net soveel soos die teks, wat ons omgewing definieer. Hiermee word die mens se onlosmaaklike verwantskap aan en verbondenheid met plek bevestig.

4. Verbondenheid aan en verwantskap met plek: die subjektiewe dimensie van plek

Die produksie van dokumentêre programme oor natuur, oor wilde diere en plantegroei het die mens se bewustheid van hierdie dikwels afgeleë, verwyderde natuurlike omgewing verhoog. Dit is egter die persoonlike verhouding waarin die mens tot sy onmiddellike omgewing staan wat ’n subjektiewe dimensie aan plek verleen. Die verwantskap van die digter met plek word, soos reeds genoem, vervat in die konsep ingeplaaste skryf.

Wat deur Buell as die verbondenheid en verwantskap van die mens met plek beskryf word, is een van die belangrikste eienskappe van ekopoësie en hang saam met die sensitiwiteit vir  verbondenheid en intimiteit van die spreker-digter met plek. Die plek, as ruimte waar die digter voel dat hy hoort, en die veranderinge wat die plek ondergaan, staan voorop. In Smith (2012:414) stel ek dit so:

Die verhouding tussen die spreker-digter en die landskap staan sentraal in die ekogedig en is seker een van die belangrikste kenmerke van ekopoësie. Wanneer die landskap verandering ondergaan, hetsy fisies, polities of ekonomies, het dit ’n effek op die spreker-digter. Dit is vir die digter onmoontlik om homself van die landskap óf die sosiopolitieke en ekonomiese konteks los te skeur.

Die konsep van subjektiewe plekverbondenheid of -gehegtheid wat alreeds in 2001 deur Buell ontwikkel is, word soos volg deur hom (2005:72) saamgevat:

Place consciousness and bonding involve not just orientation in space but temporal orientation also. At the spatial level, at least three kinds of mental mapping are involved. The most traditional and still prevalent might be imaged as concentric circles of diminishingly strong emotional identification (and increasing anxiety and fear of the unknown) fanning out from the home base or home range close to which most of one’s life is led.

Globalisering bring mee dat plekbewustheid en -gehegtheid heelwat wyer uitkring as die tradisionele plekgebondenheid hier bo deur Buell beskryf, ’n feit wat hy dan ook aantoon. Die mens ervaar in die loop van sy lewe ’n hele aantal verwyderings en verplasings van plekke waar hy gebly het en aan geheg was. Buell beskryf dit as “dispersement” (2005:72) – verstrooiing, wat ’n gevoel van verlies tot gevolg het. Hoewel veelvoudige plekgehegtheid die verbintenis tot net een plek kan verwater, is dit nie noodwendig die geval nie.

Die mens kan selfs aan plek geheg raak suiwer deur die krag van verbeelding. Buell (2005:72) se siening van plekgehegtheid strek selfs wyer as werklike plekke: “The places that haunt one’s dreams and to some extent define one’s character can range from versions of actual places to the utterly fictitious. […]  It is entirely possible to care more about places you’ve never been […] than the ones you know first hand.” Die feit dat die mens nie fisies in die plek was waarin hy homself verbeel het nie, en dalk nooit daar sál wees nie, verminder beswaarlik die intensiteit van so ’n verbeelde en verhaalde plek en die gevoel van verlange en lojaliteit. Dit kan selfs daartoe lei dat hy so betrokke by daardie plek raak dat hy ’n daadwerklike invloed daarop kan uitoefen of gedrag teenoor so ’n plek kan beïnvloed (Buell 2005:73).

Die temporale dimensie van plekverbondenheid word gereflekteer in die opgegaarde plek-ervaringe van ’n leeftyd. Die herinnering van een plek het ’n uitwerking op die mens se reaksie op al die ander plekke waarin hy hom daarná bevind. Hoe ’n bepaalde lokaliteit as plek ervaar word, sal geaffekteer word deur faktore soos hoe diepgewortel of vervlietend die vorige ervaringe was, watter tipe omgewing hy aan gekondisioneer was om as vreemd of bekend, koesterend of bedreigend te ervaar, ensovoorts. Buell (2005:73) sien ’n gevoeligheid vir plek as ’n soort “palimpsest of serial place-experiences”.

Plek is dus emosioneel gelade. Dit is plek wat natuur en kultuur met mekaar verbind. Buell (2005:66) wys daarop dat pleksensitiwiteit beide ’n emosionele en ’n kritiese benadering tot plek veronderstel en dat pleksensitiwiteit derhalwe ook aanpassing impliseer, prosesse waardeur natuur en kultuur nogeens saamgebind word. Een van die probleme wat hy voorsien, is dat wanneer die area van plek fisies groter word, plek-sensitiwiteit meestal kleiner word. Hy (2005:68) brei uit: “If every place on earth is cared for as we like to think a ‘protected’ reserve is cared for, then perhaps the health of the planet and people might be secured.”

Die spreker-digter is die interpreterende, ervarende ek deur wie ’n interaksie met plek in taal uitgedruk word. Plek is ’n sentrum van aanvoelbare waarde (Tuan 1977:4) waarmee die mens kan identifiseer. Dit geskied hetsy op fisiese vlak deurdat plek gevoel, geruik, gesien en gehoor kan word of op emosionele vlak deurdat plek gehaat, gevrees of liefgehê kan word en verbintenis tussen die fisiese en die emosionele kwaliteite van plek tot stand kom. Die emosionele verbondenheid lei tot simboliese verbondenheid. In die onderskeid wat Augé tussen plek en nieplekke tref, is dit veral insiggewend dat hy van die teenwoordigheid al dan nie van simboliese bande met plek praat (Augé 2008:126). Hierdie simboliese aspek sluit weer aan by die sosiaal-kulturele dimensie van plek.

Prosesse van die menslike liggaam en die omgewing word met mekaar verbind. Meer as wat die skryf van poësie ’n produk van die rede en logika is, is dit ’n sintuiglike proses. Omdat poësie voortspruit uit die sensoriese persepsies van die liggaam, word in die skryf en ook in die lees van die gedig veronderstel dat die liggaam sentraal tot die poëtiese ervaring is.

Die subjektiewe, liggaamlike verbintenis met plek hou volgens Koch (s.j.:1) verband met die ondervindinge wat sy as binne-liggaamlike en buite-liggaamlike ervaringe definieer. Die grense tussen binne-liggaamlike en buite-liggaamlike ervaringe vervaag – die grense tussen die materialiteit van die omgewing/plek (uiterlike materialiteit) en materialiteit van die digter en sy emosionele verbintenis (innerlike materialiteit) word dus opgehef. Dit gebeur dus wanneer die digter in ‘n ingeplaaste verhouding met plek verkeer. Volgens Koch het die “[o]uter workings of the natural world” ’n effek op die “inner workings of the body”, waardeur ’n skakel geskep word tussen die gedig en die toestand van die omgewing.

Die verbondenheid en verwantskap van liggaam met plek word deur Russo (s.j.:7) beskryf as “environed making” en die ekogedig as ‘n terugkeer na hierdie toneel – “of walking, breathing …” Russo wys daarop hoe ’n ekogedig haar laat terugkeer na die toneel van “environed making – of walking, breathing, looking, listening, all beforelanguage; writing is cogently within material, intellectual, and affective fields at once – in that rich ecopoetical nexus”. Dit veronderstel ‘n skryf saam met die omgewing, “trying to write with the trees. Crooked, organic lines of text return to a tree-like within-the-environment-ness” (Russo s.j.:7).

Ekopoësie behoort die mens meer sensitief te maak en ’n groter bewustheid te skep nie net van die natuurlike wêreld nie, maar ook van homself en sy plek binne hierdie groter konteks. ’n Selfrefleksiewe aksie is nodig, vir beide ekodigter en die leser van ekogedigte. Die materialiteit in die gedig en van die gedig skep ’n skakel met die liggaam en met die onmiddellikheid van die hede. Deur middel van visuele beelde en assosiasies plaas die ekodigter die leser in ’n bepaalde plek. Die gevolg hiervan is dus wat ek wil benoem as ’n ingeplaaste leesaksie, as uitbreiding van die term ingeplaaste skryfaksie. Dit open die kritiese veld vir verdere navorsing rondom die rol van die leser in die ekopoëtiese dissipline, die wyse waarop betekenis deur middel van plekoordrag gegenereer word en hoe veranderde persepsies en aksies daaruit kan volg.

Ingeplaastheid veronderstel dus beide ingeplaaste skryfaksie en ingeplaaste leesaksie, ’n interaksie en interverhouding tussen die menslike, die poëtiese en fisiese natuurlike terrein binne die konteks van die groter heelal.

5. Gevolgtrekking

In hierdie artikel is aangetoon hoe die definiëring van Buell se drie merkers van plek ’n waardevolle verwysingsraamwerk aan die ekodigter en -kritikus bied waarbinne daar na plek gekyk kan word as sentrale merker van die ekopoëtiese skryfaksie. Daar word voorsien dat die konsep van ingeplaaste skryf en die genoemde merkers aangewend kan word om ‘n verruiming en herinterpretasie van bestaande en veral ook ouer tekste teweeg te bring. ‘n Verkenning van ingeplaaste lees wat die verwantskap tussen die leser en die ekogedig en  plek in die ekogedig ondersoek, sal eweneens ‘n waardevolle bydrae tot die ondersoekterrein lewer.

Ekopoësie bied uiteindelik die ontsnapping van ’n mensgemaakte kunsmatige wêreld; dit vra weerstand teen gemaklike definisies en vooropgestelde patrone van skryf en van lees, van na die wêreld kyk. Ekopoëtiese ingeplaastheid skep ’n kultuur van plek; dit herinterpreteer wat behoort beteken: nie die omgewing wat aan ons behoort nie, maar ons wat omgewe is van ’n omgewing waaraan ons behoort. Dit sien plek as meer as net die lokale: dit is gerig op die belangrikheid van plek op streeksvlak, op nasionale vlak, transhemisferies, topografies, histories en kultureel.

Ekologiese samehang en die  interafhanklike saambestaan van alle spesies (en alle materie)  word só in die gedig “’n Boom swel koel en sag van mis” (Aan die Kaap geskryf, 1994) van Stockenström beskryf:

’n Boom swel koel en sag van mis;
skimstil sy makkers en hy, verdigting
van die tekstuur van lug en die weer se lis
om vorms los te maak van hul vorm,

misleidend uit te dy, buite perke,
en loop ek in my buurt, voel ek self
ek word mismaak. Nat voël sonder vlerke
tuur ek bedremmeld en mishaaglik,

waggel ek, word ek ding, en onding,
iets wat nie meer is nie, maar mis
geword het, een wat sou wou hande wring
en roep, een met wat om my is.

 

Bibliografie

Alaimo, S. 2010. Bodily natures: Science, environment, and the material self. Bloomington: Indiana University Press.

—. 2008. Trans-corporeal feminism and the ethical space of nature. In Alaimo en Hekman (reds.) 2008.

Alaimo, S. en S. Hekman (reds.). 2008. Material feminism. Bloomington: Indiana University Press.

Arigo, C. s.j. Notes toward an ecopoetics: Revising the postmodern sublime and Juliana Spahr’s This connection of everyone with lungs. how2journal,3(2). (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Armbruster, K. en K. Wallace (reds.). 2001. Beyond nature writing: Expounding the boundaries of ecocriticism.Charlotteville en Londen: University Press Virginia.

Augé, M. 2008. Places and non-places – a conversation with Marc AugéOn the Move, Skirra. (20 Julie 2012 geraadpleeg).

—. 1995. Non-Places: Introduction to an anthropology of supermodernity. Vertaal deur J. Howe. New York: Verso.

Bealer, A. 2012. Reading out loud: Performing ecocriticism as a practice of the wild. Interdisciplinary Studies in Literature and Environment (ISLE), 19(1):5–22.

Bellarsi, F.A. 2009. Introduction: “Eleven windows into post-pastoral exploration”. Journal of Ecocriticism, 1(2):1–10.

Berg, P. en R. Dasmann. 1977. Reinhabiting California. The Ecologist, 7(10):399–401.

Berry, G. 2011. Modernism, climate change and dystopia: An ecocritical reading of light symbology in Conrad’sHeart of Darkness and Eliot’s The Waste LandCOLLOQUY text theory critique, 21:81–100. Monash: Monash University. (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Brink, A.P. 2008. Groot Verseboek. Deel 2. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers.

Bryson, J.S. 2002. Between the earth and silence. Place and space in the poetry of W.S. Merwin. In Bryson (red.). 2002.

Bryson, J.S. (red.). 2002. EcopoetryA critical introduction. Salt Lake City: The University of Utah Press.

Buell, L. 2005. The future of environmental criticism. Malden, MA: Blackwell Publishing.

—. 2001. Writing for an endangered world: Literature, culture, and environment in the U.S. and beyond. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press.

—. 1995. The environmental imagination: Thoreau, nature writing, and the formation of American culture. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Campbell, S. 1996. The land and language of desire: Where deep ecology and post-structuralism meet. In Glotfelty en Fromm (reds.). 1996.

Carr, E. 2012. Or to begin again: besmilr brigham. Interdisciplinary Studies in Literature and Environment (ISLE), 19(1):62–81.

Casey, E. 1996. How to get from space to place in a fairly short stretch of time: Phenomenological prolegomena. In Field en Basso (reds.) 1996.

Childs, P. en R. Fowler. 2006 [1973]. The Routledge Dictionary of Literary Terms. Londen en New York: Routledge & Kegan.

Cullinan, C. 2008. If nature had rightsOrion, Januarie.(19 Julie 2012 geraadpleeg).

—. 2002. Wild law: A manifesto for earth justice. Kaapstad: Siber Ink.

De Loughrey, E. en G. Handley (reds.). 2011. Postcolonial ecologies: Literature of the environment. New York: Oxford University Press.

Derrida, J. 1997. Of grammatology. Vertaal deur G.C. Spivak. Baltimore en Londen: Johns Hopkins University Press.

Dimock, W.C. en L. Buell (reds.). 2007. Shades of the planet: American literature as world literature. Princeton: Princeton University Press.

Ekman, K. 1993. Händelser vid vatten. Vertaal deur J. Tate. 1997. Blackwater. New York: Picador.

Evernden, N. 1996. Beyond ecology. Self, place, and the pathetic fallacy. In Glotfelty en Fromm (reds.) 1996.

Foucault, M. 1984. [1967]. Of other spaces. Vertaal deur J. Miskowiec. Diacritics, 16(1):22–7.

Field, S. en K. Basso (reds.). 1996. Senses of place. Santa Fe, NM: School of American Research Press.

Fleming, D. 2002. Landscape and the self in W.B. Yeats and Robinson Jeffers. In Bryson (red.) 2002.

Flint, R. 2005. 2005-2010 Sustainability now! Napa, CA. (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Garrard, G. 2012. Ecocriticism. Londen en New York: Routledge.

Giddens, A. 1990. The consequences of modernity. Stanford: Stanford University Press.

Gilcrest, D. 2002. Regarding silence. Cross-cultural roots of ecopoetic mediation. In Bryson (red.). 2002.

Glotfelty, C. en H. Fromm (reds.). 1996. The ecocriticism reader: Landmarks in literary ecology. Athene en Londen: University of Georgia Press.

Godden, L. 2000. Nature as other: The legal ordering of the natural world. Ongepubliseerde Ph.D-proefskrif. Griffith University. (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Goldberg, K. 2011. Bioregionalism and ecopoetryTCR. The Capilano Review (The George Stanley Issue),3(14). (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Gouws, T. 1887. “Antjie Krog (1952–). In Van Coller (red.). 1998.

Harvey, D. 1996. Justice, nature and the geography of difference. Cambridge, MA: Blackwell Publishers.

Iovino, S. 2012. Steps to a material ecocriticism. The recent literature about the “New Materialism” and its implications for ecocritical theory. Ecozon@, 3(1):134–45.

Kobialka, M. 2012b. Of space forevermore. Forum: University of Edinburgh Postgraduate Journal of Culture & the Arts, 10.. (20 Junie 2012 geraadpleeg).

Koch, C. s.j. Koch on ecopoetics. (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Lefebvre, H. 1991. The production of space. Vertaal deur D. Nicholson-Smith. Oxford: Blackwell Publishers.

McGinnis, M. (red.). 1999. Bioregionalism. Londen: Routledge.

Meintjes, G. 1995. Die ekologie as (vernuwende) leesstrategie. Stilet, 7(2):22–85.

Morton, T. 2011. Objects as Temporary Autonomous Zones. Continent.1(3):149–55.

Norwood, V. 1996. Heroines of nature: four women respond to the American landscape. In
Glotfelty en Fromm (reds.). 1996.

Olivier, B. 2010. AVATAR: Ecopolitics, technology, science, art and myth. SAJAH, 25(3):1–16.

Olivier, G. 1998.  In Van Coller (red.). 1998.

Oscarson, C. 2010. Where the ground responds to the foot: Kerstin Elkman, ecology, and the sense of place in a globalized world. Ecozon@, 1(2):8–21.

Pak, C. 2010. Ecocriticism and Terraforming: Building Critical Spaces. Space/s, 10. . (22 November 2012 geraadpleeg).

Prieto, E. 2012. Geocriticism meets ecocriticism: Bertrand Westphal and environmental thinking. (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Relke, D. 1999. Greenwor(l)ds. Ecocritical readings of Canadian women’s poetry. Calgary, Alberta: University of Calgary Press.

Rueckert, W. 1978. Literature and ecology: An experiment in ecocriticism. Iowa Review, 9(1):71–86.

Russo, L. s.j. Writing within: Notes on ecopoetics as spatial practiceHow2, 3(2). (20 Julie 2012 geraadpleeg).

Savory, E. 2011. Towards a Carribean ecopoetics: Derek Walcott’s Language of plants. In De Loughrey en Handley (reds.). 2011.

Schama, S. 1995. Landscape and memory. New York: A.A. Knopf.

Scigaj, L. 1999. Sustainable poetry: Four American ecopoetics. Lexington, KY: University of Kentucky Press.

Shepard, P. 1977. Place in American culture. North American Review, 262:22–32.

Skinner, J. 2001. Editor’s statement. Ecopoetics,1 (Winter):5–8.

Smith, S. 2012. Die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie met verwysing na enkele gedigte van Martjie BosmanLitNet Akademies, 9(2):500–23. (20 Julie 2012 geraadpleeg)

Sweeting, A. en T. Crochunis. 2001. Performing the wild: Rethinking wilderness and theater spaces. In Armbruster en Wallace (reds.). 2001.

Tally, R.T. 2011. Translator’s preface. In Westphal (red.). 2011.

Thomashow, M. 1999. Toward a cosmopolitan biogregionalism. In McGinnis (red.). 1999.

Tuan, Y. 1977. Space and place: The perspective of experience. St. Paul: University of Minnesota Press.

Van Coller, H.P. (red.). 1998. Perspektief en profiel’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. Deel 1. Pretoria: J.L. van Schaik Uitgewers.

Westphal, B. 2011. Geocriticism. Real and fictional spaces. Vertaal deur R.T. Tally. New York: Palgrave Macmillan.

Williams, R. 1973. The country and the city. New York: Oxford University Press.

Glossarium

aardreg (earth law), aardregkunde (earth jurisprudence) en wildernisreg (wild law
Aardreg definieer en erken moeder natuur juridies as ’n lewende sisteem wat gevorm is deur die onverdeelbare samehang van alle sisteme en lewende wesens wat onderling verbonde, interafhanklik en aanvullend tot mekaar staan en ’n lotsbestemming deel. Die mens en sy gemeenskappe word as deel van moeder aarde en van die geïntegreerde lewensisteme gesien. Lewensisteme word gedefinieer as komplekse en dinamiese gemeenskappe van plante, diere, mikro-organismes en ander wesens in hulle omgewing. Interaksie vind plaas tussen mensgemeenskappe en die res van die natuur waarin alle partye optree en onderhewig is aan die invloed van klimaats-, fisiografiese en geologiese faktore en waarin die geheel as ’n eenheid funksioneer. Die definisie is inklusief en sluit doelbewus die sosiale, kulturele en ekonomiese dimensie van mensgemeenskappe in.

Wildernisreg (wild law) is die nuutskepping van Cormac Cullinan, ’n Suid-Afrikaanse omgewingsprokureur, een van die voorste kenners op die gebied en skrywer van die belangrike werk Wild law: A manifesto for earth justice(2002). ’n Wilderniswet is ’n wet wat deur mense gemaak word om die mens se gedrag te reguleer – gedrag wat die integriteit en funksionering van die hele aardse gemeenskap op langter myn bó die belange van enige spesie (insluitende die mens) op ’n gegewe tydstip handhaaf. Cullinan stel die erkenning van natuurlike gemeenskappe en ekosisteme as wetlike instansies met wetlike regte voor. Hy sê: “In an Earth-centered community, all institutions through which humans act collectively would be designed to require behavior that is socially responsible from the perspective of the whole community. […] It may well be that Earth-centered legal systems will have to grow organically out of human-scale communities, and communities of communities, that understand that they must function as integrated parts of wider natural communities” (Cullinan 2008). Dit kom dus neer op menseregte wat in ooreenstemming is met aardregkunde (earth jurisprudence). Aardregkundeis ’n mensregtelike regeringsbestuursfilosofie wat gebaseer is op die idee dat mense maar een deel van ’n groter gemeenskap van wesens is en dat die welstand van elke lid van daardie gemeenskap berus op die welstand van die aarde as ’n geheel.

Aardregkunde is daarop gemik om ons begrip te verbreed van die belangrikheid van ’n regeringstelsel wat verder as die mensheid strek om die hele aardse gemeenskap in te sluit, wat dus aardsentries eerder asantroposentries is. Aardregkunde wil ’n filosofiese basis daarstel vir die ontwikkeling en implementering van menslike regeringsisteme wat etiek, die reg, beleid en ander praktyke insluit en wat klem lê op die internalisering van sulke insigte en lei tot persoonlike praktyk – om te leef in ooreenstemming met aardjurisprudensie as ’n leefwyse.

aardsentrisme 
Aardsentrisme is ’n denkwyse in teenstelling met antroposentrisme wat die aarde en sy belange in die sentrum plaas.

antroposentrisme 
Garrard (2012:206) definieer antroposentrisme as ’n sisteem van gelowe en praktyke wat die mens bo ander organismes begunstig. Buell (2005:134) wys daarop dat die algemene aanname is dat menslike belange ’n hoër prioriteit geniet as dié van die niemenslike spesies, maar dat antroposentrisme ’n verskeidenheid van posisies insluit, vanaf die positiewe oortuiging dat menslike belange te alle tye bevoordeel behoort te word (sterk antroposentrisme) tot die geloof dat antroposentrisme nie 100% toegepas kan word nie en dat bepaalde biosentriese waardes erken moet word (swak antroposentrisme).

bioregionalisme; biostreeksgerigte; biostreeksgesitueerde (bioregionalism) Volgens die HAT: “bio met betrekking tot lewe [Gbios lewe]”; “regio s.nw.(-ne) (meestal mv.; L.; w.g.) Streek, gebied”; “regionalisme s.nw. (w.g.) teorie, leer waarvolgens streeksgewys opgetree, gehandel word; die kweek van aparte tradisies, kultuur, ens. vir ’n streek”.

Volgens Buell (2005:135) is bioregionalisme ’n filosofie of ’n visie wat gedurende die 1970’s in die weste van Amerika tot stand gekom het, “of life in place conducted in so far as possible in deference to the ecological limits of the place where one lives”. Vanuit die ekologiese perspektief is ’n bioregio of biostreek ’n geografiese area waar dieselfde klimaat en ekosisteem en groepe van spesies gevind kan word. Bioregionalisme sien egter die biostreek nie net as ’n gebied wat deur natuurlike merkers afgebaken word nie, maar ook as ’n domein van bewussyn en fokus van mense, wat konvensionele politiese grense uitdaag. Bioregionalisme wil graag die respek vir natuurlike sisteme herstel en terselfdertyd op ’n volhoubare manier die basiese menslike behoeftes bevredig – iets wat meer waarskynlik sal slaag in geografiese eenhede wat relatief klein is (Buell 2005:135).

biosentrisme (biocentrism)
Die siening dat alle organismes, insluitend die mens, deel is van ’n groter biotiese web of gemeenskap wie se belange die menslike belange moet beperk of rig (Buell 2005:134).

ekokritiek 
Ekokritiek kan breedweg gesien word as die studie van kultuurprodukte soos kunswerke, skryfwerk en wetenskaplike teorieë wat hulle bemoei met die menslike verhouding met die natuurlike wêreld. Cheryll Glotfelty en Harold Fromm, pioniers van die ekokritiese literatuurteorie, definieer ecocriticism in die seminale publikasieThe ecocriticism reader (1996:xviii) as “the study of the relationship between literature and the physical environment”, terwyl die term in The Routledge dictionary of literary terms (Childs en Fowler 2006:65) weergegee word as “[t]he study of literary texts with reference to the interaction between human activity and the vast range of ‘natural’ or non-human phenomena which bears upon human experience – encompassing (amongst many things) issues concerning fauna, flora, landscape, environment and weather”. Nog ’n baanbreker op die gebied is Lawrence Buell met sy tekste The environmental imagination (1995) en The future of environmental criticism(2005). Die term is egter alreeds so vroeg as 1978 gebruik deur William Rueckert in sy artikel “Literature and ecology: An experiment in ecocriticism” (1978:71), waarin hy ondersoek instel na die toepassing van ekologiese konsepte op die studie van literatuur. (Sien Smith 2012:505–8.)

ekologie 
Die term ekologie kan teruggevoer word na die Duitse dierkundige Ernst Haeckel, wat die woord Ökologie vir die eerste keer in 1873, ongeveer ’n eeu voor die geboorte van die nuwe dissipline, ekokritiek, gebruik het (Arigo s.j., Voorwoord). Die oorsprong van die woord kan teruggevoer word na die Griekse woord oikos, wat na “huis” of “blyplek”verwys, terwyl die tweede deel van die woord verwys na logos, wat “woord” beteken. Ekologie beteken dus letterlik “woorde oor tuistes”maar ook “woordtuiste”,soos deur Meintjes (1995:78) uitgewys.

Buell (2005:130) bied die volgende bondige definisie van ekologie: dis die studie van die interaksies tussen organismes en die omgewing.

eko-opvoeringsteorie (eco-performance theory
Eko-opvoeringsteorie lê klem op die interdissiplinêre wisselwerking tussen ekokritiek en kontemporêre opvoeringsteorie deur daarop te wys hoe beide teorieë voorsiening maak vir ’n fokus op tekste van multi-etniese stemme en beide aandag gee aan die veelvuldige verhoudings tussen literatuur en die fisiese omgewing. Die diskursiewe en performatiewe aard / opvoeringsgerigte aard van talle ekotekste maak inherent voorsiening vir die oorskrydende toetrede in die gapings en ruimtes tussen opvoering (“performance”) en performatiwiteit (“performativity”) as sosiale konstruksie (Bealer 2012:5). Bealer (2012:5) wys voorts daarop dat ’n opvoeringsgerigte perspektief ekokritiek se sosiale rol versterk: “A performance-centered perspective would strengthen ecocriticism’s role in promoting the activism embodied in the environmental literature it critiques.” Die kommunikatiewe aard van opvoeringspraktyk veronderstel meelewing van die gehoor en bied die geleentheid tot verandering, in gemeenskappe en selfs in kulture.

Eko-opvoeringsteorie, as een van die interdissiplinêre ekotone van ondersoek wat uit ekokritiek ontstaan het, wys op die evokatiewe en sensoriese taal van opvoering wat eweneens die teenwoordigheid van die liggaam in die teks beklemtoon. Deur die interdissiplinêre bril van die eko-opvoeringsteorie word plek nie gesien as ’n beweginglose gegewe toestand nie, maar as “something called into being by human and more-than-human performance, the interconnectedness of seemingly disparate gestures, places, and times” (Sweeting en Crochunis 2001:331). Volgens die eko-opvoeringsteorie veronderstel opvoering dinamiese liggaam-tot-liggaam- en liggaam-tot-niemenslike-liggaam-interaksie wat aansluit by liggaamlike ingeplaastheid. Deur materiële ingeplaastheid in die teks te sien nie net as dié van die digter en die leser nie, maar ook van die akteur en die gehoor, word die weg gebaan vir intieme en ingeplaaste meelewing.

Bealer (2012:12) wys op die volgende:

Ecocriticism must be equally sensuous in its critical method, alert to performances of listening, feeling, smelling, and tasting. […] Performative writing gives shape and agency to memory, unwriting static, and official histories, remembering bodies long dead, and making visible the Other obscured by hegemonic construction.

Opvoering kan gesien word as ’n funksie van beide die materiële en die diskursiewe omgewing. Eko-opvoeringsteorie en -praktyk bied die geleentheid om stem en liggaam te gee aan die afwesige en die verlore niemenslike; dit bied geleentheid vir die herwinning en herlewing van die geheue. As sosiale en kulturele konstruksie speel eko-opvoeringsteorie ’n belangrike rol deur die in-beweging-bring van die leser en die gehoor as medekreatiewe vennote van akteurs en digters. Bealer (2012:6) voeg by: “[P]erformance theory recognizes that performance occurs between the constructions of nature and culture, in the very moment of their construction.” Eko-opvoeringsteorie spreek dus die sosiale en kulturele dimensie van omgewing en plek aan.

ekopoësie 
Ekopoësie as kritiese teorie ontstaan as uitvloeisel van ekokritiek en fokus op die ekokritiese teorie en uitgangspunte se toepassing op poësie. Beide hierdie kritiese bewegings ondersoek die verhouding tussen mens en natuur aan die hand van literêre skryf- en leespraktyke en die kultuurprodukte (tekste) van hierdie praktyke. Jonathan Skinner (2001:5) se bekende aanhaling oor die oorsprong van die woord ecopoetry (waarin hy aandui hoe die woorddeel eco na “huis” of “blyplek” verwys en poetry verwys na “om te maak, om te transformeer”) bied ’n belangrike afspringplek vir ’n definisie van die begrip. Smith (2012:11) wys daarop dat ekopoësie nie uitsluitlik oor die natuur en ekologiese vraagstukke handel nie, maar op soek is na ’n wyse om deur middel van taal die samehang van die mensdom en die natuur te waardeer en te verstaan en as aksie uit te druk. In hierdie artikel word die definisie uitgebrei deur ingeplaastheid (beide die ingeplaaste skryfaksie en die ingeplaaste leesaksie) as kernkonsepte by ’n definisie van ekopoësie in te sluit.

ekotoon (ecotone
Arigo (s.j.:2) sê dat ekopoësie ’n sogenaamde ekotoon tussen dissiplines is – tussen ekologie, poësie en etnopoëtika. ’n Eenvoudige definisie van ekotoon is: dit is ’n biologiese term wat die oorgangsgebied tussen twee aangrensende ekosisteme beskryf, ’n area wat dikwels ’n grenseffek tot gevolg het, wat die werklike grens tussen twee habitats aandui. Daar word dus van die veronderstelling uitgegaan dat ekopoësie op die grens van talle dissiplines is – “on the cutting edge of poetic innovation and ecological thinking” (Arigo s.j.:1). Die woordekotoon is afgelei van die Griekse woord tonos, wat “spanning” beteken, en wil ’n aanduiding wees van die spanning tussen twee ekologieë. Net so is ekopoësie in spanning met die talle dissiplines wat dit omring en is die ekodigter se ingesteldheid interdissiplinêr. ’n Ekotoon veronderstel diversiteit van metodologie; dit veronderstel ’n dinamiese omgewing, ’n plek waarin die storie vertel word en waarin die lewenskrag van prosesse en effekte gelees kan word. (Arigo s.j.:2 sluit sy betoog vir die terminologie af met die volgende woorde: “A good ecopoem then is a house made founded on the tension between the cutting edge of innovation and ecological thinking.” Buell (2005:140) wys op die metaforiese gebruik van die term in ekokritiek om sinergie van teenstrydige of uiteenlopende perspektiewe te impliseer.

geokritiek 
Geokritiek kan gedefinieer word as die metode van ontleding en literêre teorie wat die studie van geografiese ruimte as onderwerp het. Een van die mees toonaangewende navorsers op die gebied is Bertrand Westphal (2011) wat die konsep géocritique ontwikkel het. In die voorwoord tot sy vertaling van Westphal se La Géocritique,beskryf  Robert Tally (Westphal 2011:v) geokritiek as literêre kartografie, en Westphal (2011:6) beskryf hoe geokritiek ondersoek instel na die kulturele interaksie in en deur ruimte wat die mimetiese kunste wil weergee. Sy geokritiese teorie is gebaseer op drie teoretiese konsepte, naamlik ruimte-tydelikheid, grensoorskryding en referensialiteit (spatiotemporalitytransgressivity en referentiality). Ruimte-tydelikheid ondersoek die wyse waarop tydmetafore binne die literêre teks verruimtelik word. Oorskryding verwys na die vermoë van ruimte om beweeglik te wees en grense oor te steek, terwyl referensialiteit volgens Westphal verwys na die verhouding tussen realiteit en fiksie, tussen ruimtes in die realiteit en die ruimtes in die teks.

Prieto (2012) wys daarop dat daar stemme vanuit die ekokritiese beweging opgaan wat geokritiek as deel van die ekokritiese beweging wil sien. Hy sê: “Given their mutual interest in issues like place, space, landscape, and nature it is not surprising to find this kind of convergence between ecocriticism and geocriticism.” En verder: “By asking geographical questions of literary texts and asking literary questions of geographical representations, geocriticism brings together in a productive way the social sciences and the humanities.”

gesitueerde skryfpraktyk (situated writing practice
Sien ingeplaaste skryfwerk

groenruimte, groenveld (greenspace, greenfields); bruinveld (brownfields) en grysruimte (greyspace
Groenruimte en groenveld kan gesien word as gekultiveerde plekke wat tot stand kom deur menslike bemiddeling en ingryping, veral in meer gegoede stedelike en voorstedelike gebiede, waar ’n behoefte ontstaan het om terreine wat gesondheidsrisiko’s inhou, te rehabiliteer. Bruinveld is ’n term wat in die vroeë negentigs geskep is om toksiese terreine te benoem (Buell 2005:135). Bruinveld is die teenoorgestelde van groenveld en groenruimte en verwys na antropogenies gedegradeerde landskappe, veral in stedelike industriële sones (Buell 2005:135). Die voorkoms van bruinveld in arm woonbuurte en die bedreiging wat dit inhou dat verdere agteruitgang sal plaasvind, het internasionaal ’n sleutelrol gespeel om die omgewingsreg-beweging (sienaardreg) in beweging te bring. Grysruimte word gedefinieer as die geboude omgewing wat uit geboue, paaie en sypaadjies bestaan. Tradisioneel hou grysruimte beperkte of geen voordeel vir biodiversiteit in nie.

ingeplaastheid (emplacement); ingeplaaste skryf (emplaced writing); ruimtelik-geplaaste skryfwerk; gesitueerde skryf 
Ek kies die term ingeplaaste skryfaksie of ingeplaaste skryf as voorgestelde doeltaalterm bó geplaaste,verskanste of opgestelde skryfpraktyk (Groot Woordeboek) weens die verband wat die woord met die kernwoordplek hou. Alternatiewe terme sou plekmatigheid en plekmatige skryf kon wees. Hierdie terme laat egter nie reg geskied aan die aspek van plasing binne plek nie en aktiveer slegs een van die betekeniskomponente wat met die term bedoel word. Dit is egter nie bedoel as die laaste sê nie en laat ruimte vir voortgesette bespreking.

Ingeplaastheid het ‘n drieledige verwysing: dit veronderstel ’n materële, fisiese geplaastheid van die digter in ’n spesifieke plek; dit suggereer die verband en persoonlike kontak van die digter met plek en in plek waardeur die digter in tweegesprek met plek tree; en dit maak verder ook voorsiening vir ’n taalbewustheid waardeur taal as waarnemings- en konstruksie-instrument ingespan word (en waardeur die sosiale dimensie van taal geaktiveer word). Russo (s.j.:2) praat hier van die taal as “a perceiving and construction tool”.

ingeplaaste lees 
Sien Glossarium van nuutskeppings

natuur 
Die woord natuur is afgelei van die Latyn natura wat in die antieke tye letterlik “geboorte” beteken het. Die konsep van die natuur as ‘n geheel, die fisiese heelal, is een van verskeie uitbreidings op die oorspronklike gedagte. Die woord nature word deur Raymond Williams, die Britse Marxistiese kritikus, as “perhaps the most complex word in the language” bestempel (1983:219). Buell (2005:154) wys daarop dat Williams drie basiese betekenisse identifiseer: natuur as essensiële karakter van iets; natuur as inherente mag wat die wêreld stuur; en natuur as materiële wêreld, wat in sekere gevalle ook die mens insluit. Daar word ook verwys na natuur as die natuurlike wêreld, die fisiese wêreld en die materiële wêreld. Die onderskeid tussen eerste natuur (die primordiale natuur) en tweede natuur, wat alles wat deur die mens geskep is, insluit, kan as is ’n nuttige definisie in die ekokritiek gebruik word.

nieplekke (non-places)
Die term wat deur Augé bekendgestel is, verwys na neutrale, mensgemaakte plekke soos lughawens, hotelle, ens. wat ontwerp is om sekuriteit te verskaf aan verplaaste mense en mense wat besig is om van een plek na ’n ander te reis. Dit beskik nie oor dieselfde gelaagde en diggeweefde identiteite en betekenisse as wat deur plekveronderstel word nie (Buell 2005:145).

neomaterialisme, nuwe materialisme (neo-materialism, new materialism); voorwerpgeoriënteerde ontologie / VO (Object Orientated Onthology / OOO); ekomaterialisme 
Een van die mees opwindende ontwikkelinge in ekokritiese teorie in die onlangse aantal maande is ondersoeke na ’n terrein wat nuwe materialisme genoem word. Dit spruit hoofsaaklik voort uit wetenskapstudies, maar sluit ook interdissiplinêr aan by sisteemteorie, biosemiotiek en die fenomenologie. ’n Term wat met nuwe materialisme verband hou, is OOO, oftewel Object Orientated Onthology (hier vertaal met Voorwerpgeoriënteerde Ontologie of VOO).

Nuwe materialisme bied ’n uitdaging aan sommige van die mees basiese voorveronderstellinge wat ten grondslag lê aan die moderne wêreld – insluitend die normatiewe siening van die mens, materiële praktyke en ons interaksie met die natuur. Dit is bemiddelend en kommunikatief en stel ingewikkelde en ope prosesse van interaksie tussen menslike en niemenslike bewerkers op die voorgrond.

In Material feminism (2008), onder redaksie van Stacy Alaimo en Susan Hekman, word die belangrikste teoretiese basis vir nuwe materialisme gelê. Iovino (2012:136) beskryf ekokritiese materialiteit soos volg:

This new, “material” ecocriticism could trace narratives of matter not only as they are re-created by literature and other cultural forms, but also as they emerge in physical configurations, those “viscously porous” interlacements of flesh and symbolic imaginaries. There are many points from which we can start exploring “narratives” about materiality. The body is certainly one of those. Being the “middle place” where matter encounters and enmeshes with the discursive forces of politics, society, technology, identity, the body is the site where matter more clearly performs its narratives.

Ekomaterialisme, as uitvloeisel van nuwe materialisme, is die studie van die narratologie van materie in ekokritiese verband. Binne ’n natuur-ontologiese raamwerk is die belangrikste uitgangspunt dat natuur nie as ’n passiewe sosiale konstruksie gesien word nie, maar eerder as ’n bemiddelende krag wat in wisselwerking tree met ander elemente (waaronder die mens) waardeur verandering van al die elemente teweeggebring word. Volgens Iovino (2012:135) is een van die grootste probleme die oorbrugging van die gaping tussen materie en sy kulturele konstruksie soos dit deur postmoderne en poststrukturalistiese neigings geproduseer is, waardeur die materiële en die diskursiewe verenig word. Materie is ’n multidimensionele konsep: dit is die materialiteit van die menslike liggaam en van die natuurlike wêreld en, volgens Iovino (2012:135), “the substance of being, but also, more expansively, as a terrain of knowledge and action, something which enriches the ontological perspective with a wider field of significance”.

pastoraal, postpastoraal 
Aanvanklik is die pastorale gesien as ’n gestileerde aanbieding van plattelandse landelikheid in teenstelling met, en dikwels as satire van, die stedelike en het meestal daarop gefokus om die natuur te vier as ruimte van plesier en ontspanning eerder as werkende ruimte. Algaande het die konsep meer gekompliseerd geraak en gedurende die jare sestig fel Marx die oordeel dat die pastorale nie werklik oor natuur gaan nie en verpolitiseer daardeur die pastorale. Tans heers daar die postpastorale siening dat die mens sy verhouding met die natuur as ons “buurman/-vrou” op die planeet moet verbeter (Buell 2005:144–5).

plekoordrag (transfer of place)
Sien ingeplaaste lees (Glossarium van nuutskeppings)

plektyd 
Sien Glossarium van nuutskeppings

ruimte 
Ruimte moet relatief tot plek gesien word, soos vroeër aangetoon. Buell (2005:147) sê dat ruimte op areële vorme in die abstrakte dui, of dit nou oor terreine gaan en of dit metafories gesien word. Ruimte is nie waarde-neutraal nie, maar druk beide waarde en emosie uit. Moderne sosiale teorieë gebruik ruimte om te verwys na sosiaal-institusionele konsepte en praktyke in die oormerk en toewysing van grondgebied (2005:147). Wat grootliks tot hierdie konsepte bygedra het, is die formulering van Henri Lefebvre se teorieë oor ruimte in sy seminale teks The production of space (1991), waarin hy ruimte as ’n produk van sosiohistoriese prosesse sien. Lefebvre lê klem daarop dat absolute ruimte (premoderne, ongerepte landskappe) deur moderne kapitalistiese magte herproduseer word tot abstrakte ruimte. Hierdie uitgangspunt ondersteun hegemoniese manipulasie van ruimte (en plek) tot nadeel van die integriteit en diversiteit van plek. Buell (2005:147, 148) sê dat selfs Foucault (1984:24) se teorie van heterotopias as “ware plekke” wat in elke kultuur gevind kan word, en wat funksioneer as “counter-sites, […] a sort of simultaneously mythic and real contestation of space in which we live” as teorie van ruimte en ruimtelike praktyke, met agterdog bejeën behoort te word.

ruimtetyd (spacetime
In fisika word ruimtetyd gesien as enige wiskundige model wat ruimte en tyd in ’n enkele kontinuum kombineer. Ruimtetyd word gewoonlik geïnterpreteer as ruimte wat driedimensioneel is, terwyl tyd ’n vierde dimensie byvoeg. In tyd word alles as lineêr gesien en in ruimte alles as langs mekaar en gelyktydig. In ’n kombinasie vanruimtetyd is die gelyktydige saambestaan van al die dimensies moontlik. Op die gebied van die ekokritiek is dit onder andere Chris Pak (2010:1), Diana Relke (1999:312) en Timothy Morton (2011:151) wat na spacetimeverwys. Sien ook plektyd.

transliggaamlikheid (trans-corporeality
Stacy Alaimo stel dié begripbekend in haar artikel “Trans-corporeal feminism and the ethical space of nature” (2008:238); dit is ’n konseptuele merker wat die vloei van materie en diskoers regoor menslike en niemenslike liggame karteer. Dit veronderstel die herdefiniëring van grense tussen self en omgewing en tussen alle materiële stowwe in ’n materiële konteks, “the time-space where human corporeality, in all its material fleshiness, is inseparable from ‘nature’ and ‘environment’” (Alaimo en Hekman 2008:238). Die term kan gelees en geïnterpreteer word in samehang met die idee van translokaliteit.

translokaliteit (trans-locality
Die konsep translokaliteit word deur Buell (2005:62–3) gebruik om die oorskryding van grense tussen plek en die sosiale persepsie en konstruksie daarvan te beskryf.

verhaalde materie (storied matter
Verhaalde materie, Iovino se storied matter (2012:136), kan gesien word as narratiewe oor materie. Die idee van ‘n materie-narratief (“narratives of matter”, Iovino 2012:136) dui op die strukturele kompleksiteit van hierdie narratiewe wat handel oor die lewe wat die mens met die nielewende wesens deel, ‘n saamleef van stories en bewussyn van die gedeelde dimensie waarin ons leef.

verhalende materie (storying matter)
Sien Glossarium van nuutskeppings

wildernis 
Wildernis, wildheid en wild deel, volgens Buell (2005:148), almal die konsep van “ongetem wees”. Wildernisverwys meestal na ’n ruimtelike area terwyl wildheid na ’n kwaliteit eerder as ’n plek verwys en oral kan wees. Die beskrywing van die mens, eerder as die natuur of ’n dier, as wild het tradisioneel die pejoratiewe konnotasie van “versteurd” en “verward”. Buell wys daarop dat wildheid ‘n kwaliteit is wat die mens met die niemenslike wêreld deel, terwyl wildernis na terra incognita verwys, ‘n groot ruimte, “the abode of beasts rather than of humans: a place where civilized people supposedly do not (yet) dwell” (Buell 2005:149).

Glossarium van nuutskeppings

ingeplaaste lees 
Ek stel in hierdie artikel die term ingeplaaste leesaksie of ingeplaaste lees voor in samehang met, en as uitbreiding op, die term ingeplaaste skryfaksie of kortweg ingeplaaste skryf. Ingeplaaste lees fokus op die leser se betrokkenheid en plasing binne die ekoteks en die wyse waarop plekoordrag gedurende die leesproses plaasvind vanaf die digter na die leser. Ek voorsien verdere navorsing wat hierdie konsep kan ontwikkel en aansluiting vind by al die belangrike merkers van plek en ingeplaaste skryf.

emplaced reading
In this article I propose the term emplaced reading in conjunction with, and as an extension of, the term emplaced writing. Emplaced reading focuses on the engagement and interaction of the reader and his or her placing within the ecotext and the way transfer of place happens from the poet to the reader through the interactive reading process. I foresee that research on this concept will in future yield useful results in the area of emplacement and emplaced writing.  

plektyd 
Plektyd is die nuutskepping wat ek voorstel beide in samehang met en teenstellend tot ruimtetyd. Ek sien plektyd as konkreet en opeenvolgend; dit is ook lineêr en reëel. Daarmee word bedoel dat plektyd nie ’n ruimtelike abstraksie soos ruimtetyd is nie, maar in die werklikheid gesitueer is en berus op die belewing van plek binne die hier en nou van reële tyd. Ingeplaastheid en plekgesentreerde gebeure staan sentraal in hierdie konsep. Sien ook ruimtetyd.

placetime
Placetime is a neologism which I propose both in conjunction with and opposed to spacetime, as used by Diana Relke (1999:312). I see placetime as concrete and sequential; it is also linear and real. Placetime differs from spacetime in not being abstract, but situated in reality, supported by the experiencing of place in the here and now of real time. Emplacement and place-centred actions are central to this concept. Also see spacetime.

verhalende materie
Verhalende materie, ‘n nuutskepping in hierdie artikel na aanleiding van Iovino (2012:136) se storied matter(verhaalde materie), veronderstel dat materie self narratologies optree. In teenstelling met verhaalde materie (storied matter), wat handel oor die wyse waarop die verhale wat oor materie handel, vertel word, is verhalende materie se fokus op materie self wat ‘n aktiewe verhalende rol speel. Sien ook verhaalde materie.

storying matter 
Storying matter, a neologism in this article, is created by analogy of the term storied matter by Iovino (2012:136). It assumes that matter itself acts as a/the narrator. Opposed to storied matter or narratives of matter, which deal with stories on matter and how they are told as “a site of narrativity” (Iovino 2012:136), storying matter focuses on matter itself which plays an active, narrative role. Also see storied matter.

Eindnota

1 Sien glossarium vir omskrywing van terme

LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer by die SA Departement Onderwys en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of Approved Journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel vir LitNet Akademies en kwalifiseer vir subsidie deur die SA Departement Onderwys.

 

Die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie met verwysing na enkele gedigte van Martjie Bosman

Die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie met verwysing na enkele gedigte van Martjie Bosman
Susan Smith2012-06-12

Die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie met verwysing na enkele gedigte van Martjie Bosman

Susan Smith, Departement Afrikaans, Universiteit van Fort Hare (Oos-Londen Kampus)

LitNet Akademies Jaargang 9 (2)
ISSN 1995-5928

Abstract
Die artikel sal binnekort in PDF-formaat beskikbaar wees.

Opsomming

Die omskrywing en definiëring van die begrip ekopoësie binne die groter raamwerk van ekokritiek het nog weinig aandag in die Afrikaanse literatuurteorie ontvang. Ondersoeke na die aard en omvang van die ekokritiese beweging is, in die woorde van Buell (2005:1), “an increasingly heterogeneous movement” en loop ’n pad “bestrewn by obstacles both external and self-imposed”. As kritiese teorie het ekokritiek nog nie dieselfde status as byvoorbeeld postkolonialisme of postmodernisme bereik nie en die heterogene en interdissiplinêre aard daarvan maak presiese omskrywing moeilik. Die fokus is op ’n ondersoek na die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie en die daarstelling van ’n omvattende definisie. Vanuit hierdie teoretiese raamwerk word daar in die laaste, kleiner afdeling van die artikel enkele gedigte uit Martjie Bosman se bundel Toevallige tekens ontleed. As deel van ’n eerste, ondersoekende artikel word ’n aantal kenmerkende eienskappe gedefinieer en word daar nagegaan hoe hierdie eienskappe konseptueel en visueel in die geselekteerde gedigte gemanifesteer word. Die definisie en onderskeidende kenmerke van ekopoësie wat in hierdie artikel voorgestel word, kan gesien word as deel van ’n uitgebreide stel merkers wat verdere navorsing noodsaak en as vertrekpunt kan dien vir die daarstelling van ’n ekopoëtiese teorie in Afrikaans.

Trefwoorde: ekokritiek; ekopoësie; ekologiese samehang; hersiene sublieme; postmoderne sublieme; nuwe Ander; fraksies; fraktering

Abstract

The nature of ecopoetics against the background of ecocritical theory with reference to poems by Martjie Bosman

Thus man, this world’s vice-emperor, in whom
All faculties, all graces are at home;
And if in other creatures they appear,
They’re but man’s ministers, and legates there,
To work on their rebellions, and reduce
Them to civility and to man’s use. (Donne 1971:275)

As far back as 1611 the metaphysical poet John Donne described the relationship between man and nature in his poem “An anatomy of the World”, words that resound in the many current debates on man’s abuse of the non-human world which surrounds him. Donne claims that other creatures – a phrase which can be read as referring to the whole non-human world – are subjected to the mercy and instrumental use of man. Later in the same poem he describes how the world is broken apart and how connection and interconnectivity are lost – a thought that is currently resonating in global discussions on ecology.

Lawrence Buell, one of the pioneers of the ecocritical movement, writes in his study The future of environmental criticism (2005:1–2) that the earliest stories of mankind were those that dealt with earth and creation and with God and man’s transformative interference with it, which is an indication of the fact that environmental consciousness and criticism as a developing discipline has ancient roots.

In this article the focus of investigation includes two areas, presented in two parts. The first part, which is the main focus of the article, presents a theoretical background to the concepts of ecocriticism and ecopoetics. It serves in particular as an attempt to establish an encompassing definition of ecopoetry.

As a critical theory, ecocriticism does not yet have the same status as, for instance, postcolonialism or postmodernism, but there is an increasing call for the study of place in the same way as class, race and gender. The interdisciplinary character of ecocriticism makes precise definition difficult, and, as Cook (1994:2) comments,ecocriticism can be seen as inclusive rather than exclusive, without the need to draw boundaries.

An ecological perspective would mean that the whole can be perceived in terms of the connectivity of the parts. Elgin (1983:8) describes it as follows:

It means trying to see a whole which is enormous and complex – and a cosmic view so threatening of man’s image of himself – that we are tempted to retreat to our comfortable broom closets of specialized knowledge, to fragments of information re-assuring precisely because they have simplified our world to a point at which we can understand it.

The diversity of the ecocritical field of investigation includes the following questions, among others: the meaning of the concept nature; the concept wilderness (as chaos) and how perceptions of it has changed through time; commentary on land/earth and the way in which we live on it; criticism on who we are, how we have been living and how a new way of living can be constructed; personal connection and a sense of responsibility on the topic; a new awareness of, and interest in, how changing landscapes are being explored and represented by authors; the difference between landscape and environment; investigations on landscape as emotional space, as memory, melodrama and sentiment; how the moral geography of space and place looks; how environmental literature and politics are related; and the way in which ecopoetry and ecocriticism lead to different strategies of action other than environmental policy. Ecocriticism also presents a broadening perspective on the way in which nature and wilderness are being looked at as the new Other.

The exploration of the nature and range of the ecocritical movement is, in the words of Buell (2005:1), “an increasingly heterogeneous movement” and a road “bestrewn by obstacles both external and self-imposed”. Thus, one of the exciting developments in the field of ecologically engaged writing is the investigation of the concept of poetics. Skinner (2001:7), in his journal ecopoetics, suggests that ecopoetics is a writing practice of making habitable, of language entrenched in the materiality and relations that subsume our shared environment:

“Eco” here signals – no more, no less – the house we share with several million other species, our planet Earth. “Poetics” is used as poesis or making, not necessarily to emphasize the critical over the creative act (nor vice versa). Thus: ecopoetics, a house making. (Skinner 2001:5)

In his liminal text Ecopoetry: A critical introduction J. Scott Bryson defines ecopoetry as follows:

Ecopoetry is a subset of nature poetry, that, while adhering to certain conventions of romanticism, also advances beyond that tradition and takes on distinctly contemporary problems and issues, thus resulting in a version of nature poetry generally marked by three primary characteristics. (Bryson 2002:5)

He identifies these three characteristics as (1) the recognition of the interdependent nature of the world, (2) the humility in the relationship with both the human and non-human world and (3) an intense scepticism against hyper-reality and excessive technology (2002:5–6). Bryson’s definition is later expanded to include the terminologypoiesis. This word comes from the Greek word ποιέω, which means “to make”, and forms the root of the modern word poetry, which initially was used as a verb, an action which transforms and propels the world.

The definition of ecopoetics within the broader framework of ecocriticism has received no attention in the field of Afrikaans literary theory so far. In the first part of the article questions about the nature of ecopoetry are asked against the backdrop of ecocritical theory and a comprehensive definition is formulated. A number of structural and conceptual markers or attributes are identified which are typical of ecopoetry. The varied creative practices and ideological threads suggest a multifaceted and hybrid nature, alluding to the creative-critical boundaries between poetry and ecology and the interdisciplinary nature of ecopoetics. Such practices and concepts include the following: emplaced writing; whole page-space writing; the concept of the poem as landscape and landscape as poem; open-form writing; dynamic spacing; recycling of texts; dynamic partnership writing practices; complex sound patterns and sound play.

Attention is given to aspects of the sublime and the revised (postcolonial) sublime and how the fracturing of the poem creates inner tension, disrupts the inner coherence of the poem and creates new coherence whereby the co-existence of beauty and non-beauty is established. An ecopoem, according to Arigo (n.d.:3), is a poem under tension: “a tension located at the intersection of human interference and destruction and the beauty of nature”. Boundaries between beauty and non-beauty and between nature and culture are revoked.

The encompassing definition which I propose is: Ecopoetry is poetry that does not deal exclusively with nature and ecological questions, but searches for a way to appreciate, understand and express through language the co-existence of man and nature. Ecopoetry is more than poetry. It is movement which springs from the tension at the point where man and nature intersect and tries to create systematic coherence of the whole, which often happens through the destabilising and fracturing of the poem and creating a new concept of beauty and of homeand of place, a place that we share with other species on this planet.

In the second, short part of the article, selected poems by Martjie Bosman from the volume Toevallige tekens(2010) are discussed by asking: What does an ecopoem look like? Common themes and characteristics present in ecopoetry are identified. Attention is given to four areas of coherence and interconnectivity, as manifested in ecopoetry: the ecology of the visual, with special reference to the front page and title; the ecology of beauty; the ecology of place and the ecology of poem structure and processes.

In conclusion: Morton (2010:11) states that “[a]ll poems are environmental, because they include the spaces in which they are written and read – blank spaces around and between words, silence within the sound.” Ecocriticism, and in particular, ecopoetry, allows the reader a fresh perspective on poetry, challenging the established perceptions of place and environment and nature. It allows for the interconnectivity and relationship to be studied. It challenges the space and place of the poem itself, and of what is left as open, white space. Man becomes the listener, on the edge, to the voice of the natural world:

You own nothing

We never belonged to you.
You never found us.
It was the other way round. (Atwood 1995:109)

Key words: ecocriticism; ecopoetics; ecopoetry; ecological connectivity; revised sublime; postmodern sublime; new Other; fractions; fracturing

1. Inleiding

Thus man, this world’s vice-emperor, in whom
All faculties, all graces are at home;
And if in other creatures they appear,
They’re but man’s ministers, and legates there,
To work on their rebellions, and reduce
Them to civility and to man’s use. (Donne 1971:275)

Reeds in 1611 beskryf die metafisiese digter John Donne die verhouding tussen die mens en die natuur in sy gedig “An anatomy of the world”, woorde wat weerklank vind in hedendaagse debatte oor die mens en sy misbruik van die niemenslike wêreld wat hom omring. Donne voer aan dat ander kreature – ‘n frase waarin ons “die ganse niemenslike wêreld” kan inlees – aan die genade van die instrumentele gebruik van die mens onderworpe is. Later in dieselfde gedig beskryf hy hoe die wêreld aan stukke is, hoe alle samehang tot niet is, ’n gedagte wat tans wyd resoneer in gesprekke rondom die ekologie.

Lawrence Buell, een van die pioniers van die ekokritiese beweging, wys daarop dat die mense se vroegste verhale dié is oor die aarde se skepping en God en mense se transformerende ingryping daarop, wat ’n aanduiding is van die feit dat omgewingsbewustheid en -kritiek as ontluikende dissipline antieke wortels het (Buell 2005:1-2).

Die term ekologie kan teruggevoer word na die Duitse dierkundige Ernst Haeckel, wat die woord Ökologie vir die eerste keer in 1873, ongeveer ’n eeu voor die geboorte van die nuwe dissipline, ekokritiek, gebruik het (Arigo s.j., Voorwoord). Die oorsprong van die woord kan teruggevoer word na die Griekse woord oikos, wat na “huis” of “blyplek”verwys, terwyl die tweede deel van die woord kom van logos, wat “woord” beteken. Ekologie beteken dus letterlik woorde oor tuistes, maar ook woordtuiste, soos deur Meintjes (1995:78) uitgewys.

Die sistemiese aard van taal en van letterkunde sluit aan by die beginsels van ekologie: die samehang van dinge, vanaf die nietigste onderdeeltjie of mikro-organisme tot by die grootste sisteem en die samehang en verhouding tussen die dele. Meintjes (1995:78) skryf:

Soos die omgewing is die literêre teks ook ’n sisteem waarvan die onderdele ’n organiese geheel vorm en waarvan die totaliteit meer as die blote somtotaal van die onderdele is. […] ’n Logiese verdere toepassing van hierdie model sou wees om ’n oeuvre, ’n genre en selfs ’n hele literatuur as ’n groter ekologiese sisteem te sien.

In aansluiting hierby verwys Fanie Olivier met betrekking tot die ekologie van die gedig daarop dat die “siening van die eenheid van die totaliteit, die samehang van die afsonderlike binne die geheel” ’n “voorveronderstelling binne die poësie” is. Hy voer verder aan: “Vir die ernstige versleser is die klank-eenheid byvoorbeeld ’n mikro-organisme, die gedig ’n ekosisteem en die bundel of die oeuvre dan die biosfeer” (Olivier 1995:134).

’n Ekologiese perspektief sou beteken om die geheel te kan waarneem in terme van die samehang van die dele. Elgin (1983:8) verwoord dit soos volg:

It means trying to see a whole which is enormous and complex – and a cosmic view so threatening of man’s image of himself – that we are tempted to retreat to our comfortable broom closets of specialized knowledge, to fragments of information re-assuring precisely because they have simplified our world to a point at which we can understand it.

Dit is interessant dat dit Jacques Derrida (wat die teks gedestabiliseer het) was wat die belangrikheid van Charles Darwin raaksien – die verskuiwing of destabilisering van die mens vanuit die ontologiese sentrum en die samehang van alle dinge, soos Morton (2010:3) daarop wys.

Die ekokritiese terrein van ondersoek is uiteenlopend en sluit onder andere die volgende vraagstukke in: die betekenis van die begrip natuur;die wyse waarop plek op dieselfde wyse as klas, geslag en ras bestudeer behoort te word; die begrip wildernis (as chaos) en hoe persepsies daarvan met verloop van tyd verander het; kommentaar op die grond/aarde waarop ons leef en die wyse waarop ons daarop leef; kritiek op hoe en wie ons is, hoe ons geleef het en hoe ons ’n nuwe wyse van leef kan konstrueer; persoonlike konneksie en die sin van verantwoordelikheid teenoor die onderwerp; ’n belangstelling in hoe en in watter mate veranderde landskappe verken en gerepresenteer word deur skrywers; die onderskeid tussen landskap en omgewing; ondersoeke na landskap as emosionele ruimte, as geheue, melodrama en sentiment; hoe die morele geografie van ruimte daar uitsien; hoe omgewingsliteratuur en politiek aan mekaar verwant is; en die wyse waarop ekopoësie en ekokritiek ander strategieë van aksie uitlok as waartoe omgewingsbeleid in staat is. Voorts bied ekokritiek ook verruimende perspektief op die wyse waarop daar na natuur en wildernis gekyk word as die nuwe Ander.

In hierdie artikel fokus die ondersoek op twee gebiede en daarom word dit in twee dele aangebied. Die eerste deel, die hooffokus van die artikel, bied ’n teoretiese agtergrond van die terme ekokritiek en ekopoësie en dien veral as ’n poging om ’n omvattende definisie van ekopoësie daar te stel.

In die tweede deel word daar kortliks na enkele gedigte van Martjie Bosman, uit haar bundel Toevallige tekens(2010), gekyk. Daar word gepoog om die vraag te beantwoord: Hoe lyk ’n ekogedig? Dit word gedoen aan die hand van ’n aantal gemeenskaplike temas wat in ekopoësie voorkom en deur te wys hoe hierdie temas of kenmerke konseptueel en visueel binne ’n gedig manifesteer. Die gedigte waarna verwys sal word, is “Op die spoor”, “Mosambiekse vlugteling I”, “Mosambiekse vlugteling II, “Mutilados”, “Eendagskoon”, “Die Skreeu”, “Huis”, “Handsak” en “Venster”.

Bosman se poësie vorm deel van ’n steeds groeiende korpus stemme in die Afrikaanse poësie wat hulle bemoei met die mens se verhouding tot die natuur en die omgewing. Cochrane (2011:11) skryf byvoorbeeld in ’n resensie in Die Burger die volgende oor die bundel: “Toevallige tekens sluit met sy sterk fokus op die natuur as ’n estetiese gegewe aan by die ouer Afrikaanse poësietradisie en die groenpoësie van onder andere Johann Lodewyk Marais.” Hoewel vroeëre “groen” skrywers en digters tot so ver terug as Eugène N. Marais, C.J. Langenhoven en Boerneef verdien om ekokrities herlees te word, is dit die nuwe stemme in die poësie wat tans aandag trek. Bosman bevind haar in die geselskap van onder andere George Weideman, Wilma Stockenström, Johann Lodewyk Marais, T.T. Cloete, Ina Rousseau en, meer onlangs, Carina Stander in haar poëtiese betrokkenheid by die omgewing. Reeds met haar debuutbundel, Landelik, waarvoor sy met die Ingrid Jonker-prys bekroon is, het Bosman temas rondom die verhouding tot en misbruik van die natuurlike omgewing aangespreek. Olivier (2003:166) wys daarop dat die temas van reis en landskap en die onvermoë om die aarde vas te vat, sentraal in die bundel Landelik staan. Ook Hambidge (2003:16) sê in dié verband: “Die digter kyk na die ekologie en die mens se verbintenis met die heelal”, terwyl Odendaal (2003:6) skryf dat Martjie se “ekologiese sensitiwiteit” alreeds uit hierdie eerste bundel spreek. John (2003:13) wys op die “konsekwente vooropstelling van die natuurlike” en die verhouding tussen mens/gemeenskap en natuur. Dit is hierdie natuurtemas waarop daar in Toevallige tekens voortgebou word, waarop die soeklig val.

2. Ekokritiek

In 2005 skryf Lawrence Buell oor sy eie boek:

Until the end of the twentieth century, such a book as this could not have been written. The environmental turn in literary and cultural studies emerged as a self-conscious movement little more than a dozen years ago. Since then it has burgeoned. (Buell 2005:1)

En met betrekking tot die plek wat ekokritiek inneem, sê hy:

Ecocriticism, the commonest omnibus term for an increasingly heterogeneous movement, has not yet achieved the standing accorded (say) to gender or postcolonial or critical race studies. Eventually I believe it will; but it is still finding its path, a path bestrewn by obstacles both external and self-imposed. (Buell 2005:1)

Ekokritiek sluit ’n verskeidenheid teorieë en uitgangspunte in. Soos wat Cook (1994:2) opmerk, wil die termekokritiek eerder inklusief as eksklusief wees sonder die nodigheid om grense te trek. Die interdissiplinêre aard van ekokritiek word ten sterkste deur deelnemers aan hierdie kritiese beweging benadruk.

Ekokritiek kan breedweg gesien word as die studie van kultuurprodukte soos kunswerke, skryfwerk en wetenskaplike teorieë wat hulle bemoei met die menslike verhouding met die natuurlike wêreld. Cheryll Glotfelty en Harold Fromm, pioniers van die ekokritiese literatuurteorie, definieer ekokritiek in die seminale publikasie The ecocriticism reader (1996:xviii) as “the study of the relationship between literature and the physical environment”, terwyl die term in The Routledge dictionary of literary terms (Childs en Roger 2009:65) weergegee word as “[t]he study of literary texts with reference to the interaction between human activity and the vast range of ‘natural’ or non-human phenomena which bears upon human experience – encompassing (amongst many things) issues concerning fauna, flora, landscape, environment and weather”. Nog ’n baanbreker op die gebied is Buell met sy tekste The environmental imagination (1995) en The future of environmental criticism (2005). Die term ekokritiekis egter alreeds so vroeg as 1978 deur William Rueckert in sy artikel “Literature and ecology: An experiment in ecocriticism” (1978:71) gebruik, waarin hy ondersoek instel na die toepassing van ekologiese konsepte op die studie van literatuur.

As wêreldwye reaksie op die toenemende vernietiging van die verhouding tussen die mens en die natuur bied ekokritiek ’n interdissiplinêre kyk op die wyse waarop kultuurprodukte soos poësie hierdie verhouding ontgin en verwoord en dien dit as ’n reaksie op die behoeftes, probleme en krisisse wat die mensdom in die gesig staar. Cook (1994:1) stel dit só: “I am interested in place, how we place ourselves in the world and the biological, social, and political ways in which we define where we are.”

In haar artikel “What is ecocriticism?” beskryf Glotfelty (1994, par. 4) die verskil tussen ekokritiek en ander vorme van literêre kritiek soos volg:

Literary theory, in general, examines the relations between writers, texts, and the world. In most literary theory ”the world” is synonymous with society – the social sphere. Ecocriticism expands the notion of ”the world” to include the entire ecosphere.

Meintjes (1995:79–80) tref in sy artikel “Die ekologie as (vernuwende) leesstrategie” ’n onderskeid tussen drie hoofstrome binne die ekologie as literatuurteorie: eerstens diep ekologie (wat die antroposentriese wêreldbeskouing ondermyn en dit in wese teen oorheersing het), tweedens ekofeminisme (wat die patriargale verhouding van die mens met die natuur kritiseer), en derdens sosiale ekologie (wat dominansie van die natuur as direkte gevolg van die oorheersing van die mens sien). Daar word ook gewys op die ooreenkomste tussen diep ekologie en die poststrukturalisme.

Ekokritiek is natuurlik inherent polities van aard. Scheese (1994:1) pas die uitspraak van Fetterley (1978:viii) oor feminisme in The resisting reader op ekokritiek toe: “At its best, feminism is a political act whose aim is not simply to interpret the world but to change it by changing the consciousness of those who read and their relation to what they read.” Dit gaan uiteindelik oor die sensitisering van, en kennisoordrag aan, die lesende mens oor die plekke waarin hy leef en sy verhouding met daardie plekke. Ten grondslag van die politiese aard van literatuur staan die beginsel van mag (Fetterley 1978:xiii). Savory (2011:80) sluit hierby aan deur te sê: “Ecocriticism reads texts through a politically engaged lens for their representation of ecology, past, present and looking forward to the future.” Ook Bert Olivier wys daarop dat ekokritiek ’n politiese boodskap kommunikeer wat daarop gemik is om handelinge aan te spoor wat die uitbuiting en agteruitgang as gevolg van ’n ekonomiese en politieke sisteem van mag teenstaan (Olivier 2010:1). Veranderding in handelinge spruit voort uit ’n veranderde sosiale gewete en bewussyn, wat op hul beurt weer deur veranderde ideologieë geaktiveer word.

Easthope maak in 1983 in Poetry as discourse melding van die wyse waarop die ideologiese persepsies van ’n sosiale gewete of bewussyn in die literatuur aangebied word: “Linguistic determination simultaneously involves ideological determination” (1983:19). ’n Bepaalde ideologie is op ’n gegewe tydstip in die geskiedenis aktief en dominant as gevolg van die sosiale ordeninge, historiese perspektiewe en magstrukture van daardie tyd. Elke heersende ideologie bepaal sy eie stel waardes wat mettertyd gevestig raak. ’n Ideologie bevestig die mens in ’n bepaalde rol wat weerspieël word in die verhouding tussen die mens en sy omgewing (Smith 1993:93–4). Meer as een ideologie kan werksaam wees op ’n gegewe tyd en ideologieë kan die volgende insluit: die politieke en burgerlike ideologie, die morele ideologie, die manlike ideologie, die vroulike ideologie, die materialistiese en verbruikersgerigte ideologie en ideologieë van mag en oorheersing. Die geskiedenis is egter nie altyd so eenvoudig, onveranderbaar en eenstemmig as wat ons algemeen aanvaar nie; grense vervaag, word bevraagteken en opgehef; en hierdie veranderlike en interafhanklike aard beïnvloed ideologiese verskuiwinge en posisionering, ook dan ten opsigte van die perspektief op en verhouding tot die natuur en die niemenslike omgewing.

’n Interessante aspek van ekokritiek wat deur Timothy Morton ondersoek word, is die verwantskap tussen ekologie en dekonstruksie en die bydraes wat Jacques Derrida, Julia Kristeva en selfs Ferdinand de Saussure se beskouings oor teks en konteks maak tot die interpretasie van ekologie. Morton (2010:2) beskryf De Saussure (1965:35) se uitspraak oor die linguistiese teken – “[t]he value of just any term is accordingly determined by its environment” – as ’n omgewingsdefinisie en wys hoe die teks die onderskeidings en grense tussen ’n binne en ’n buite ophef, dieselfde wyse as waarop ekologie dit ophef. ’n Mens dink onmiddellik aan Derrida (1997:158) se bekende “there is no outside-text”, waardeur die gesprek rondom deurbreking, oorskryding en opskorting van grense voortgesit word. “Signs are interdependent,” sê Morton (2010:2) en “[t]he existence of a sign implies coexistence with other signs” waardeur semiotiese interafhanklikheid, soos ekologiese interafhanklikheid, bevestig word. Teks en omgewing sluit alle verskynsels en hul onderskeie velde en tussenvelde in. “Looking at life forms is never looking at the here and now, and never looking in one place; they are palimpsests of displacements and rewritings and iterations” (Morton 2010:5). En verder: as ons na lewensvorme kyk, ontdek ons tekstualiteit en verhoudings.

Morton (2010:4) voer sy argument verder deur aan te voer: “For truly empiricism is the study of relationships between things, and of things as sets of relationships, rather than solid seeming objects separated by empty seeming space.” Fraksies bied dan, volgens hom, ’n ander manier om oor materie te dink: “Material organization turns out to be sets of formal relationships, not palpable stuff” (Morton 2010:5).

Die oorspronklike fraksie, die Cantor-fraksie, word teweeggebring deur die aanhoudende verwydering van die middelste derde van ’n lyn, tot in die oneindigheid, en uitgedruk as ’n algoritme. “What remains is Cantor dust, a set of infinity points and infinity no-points – two infinities” (Morton 2010:4). En fraksies produseer struktuur. Die verband hiervan met die ekologie word só deur Morton (2010:4) uitgedruk:

Kristeva, a mathematician, should be interested in how forms we used to see as “natural”, inhabiting a realm “outside” culture, a realm that is chaotic or unstructured, are in fact highly ordered when considered as iterations of fractal algorithms. […] Thus blood vessels, leaves, branches, forests and cancer cells have a fractal dimensionality.

’n Algoritme is dus niks anders nie as ’n “teks” waarin die funksies van materie en van lewensvorme ingebed is. Vandaar Morton se konsep van ekologie as teks en teks as ekologie.

Uit die voorgaande is dit veral duidelik watter belangrike rol samehang en verhoudings binne die ekokritiek speel.

3. Ekopoësie

As uitvloeisel van ekokritiek ontstaan die terrein wat as ekopoësie bekendstaan. Die terme ecopoetry enecopoetics word oorspronklik in ’n aantal kritiese tekste voorgestel, waaronder Ecopoetry: A critical introductiondeur J. Scott Bryson. Hy definieer ekopoësie só:

Ecopoetry is a subset of nature poetry, that, while adhering to certain conventions of romanticism, also advances beyond that tradition and takes on distinctly contemporary problems and issues, thus resulting in a version of nature poetry generally marked by three primary characteristics. (Bryson 2002:5)

Bryson (2002:5–6) identifiseer dan die drie kenmerke as (1) die erkenning van die interafhanklike aard van die wêreld, (2) die nederigheid in die verhouding met beide die menslike en die niemenslike wêreld en (3) ’n intense skeptisisme met betrekking tot hiperwerklikheid en oordrewe tegnologie.

Bryson se definisie word later uitgebrei om die term poiesis in te sluit. Laasgenoemde term, afkomstig van die Griekse woord ποιέω, wat beteken “om te maak”, vorm die wortel van die moderne woord poësie, wat aanvanklik ’n werkwoord was, ’n aksie wat die wêreld transformeer en laat voortgaan.

Ekopoësie word soos volg deur Jonathan Skinner, stigter van die tydskrif ecopoetics, gedefinieer:

“Eco” here signals – no more, no less – the house we share with several million other species, our planet Earth. “Poetics” is used as poesis or making, not necessarily to emphasize the critical over the creative act (nor vice versa). Thus: ecopoetics, a house making. (Skinner 2001:5)

In sy artikel “The language habitat: An ecopoetry manifesto” beskryf Engelhardt (s.j., par. 2) dit só: “Ecopoetry is connection. It’s a way to engage the world by and through language.” Skinner se tydskrif, ecopoetics, wat sy ontstaan in 2001 gehad het, baan die weg vir eksperimentele poësie, maar dit is veral Christopher Arigo wat Skinner se interpretasie van ekopoësie verder ontwikkel. Arigo (s.j.:1) wys daarop dat Skinner in die voorwoord tot elke uitgawe van ecopoetics aandui dat die tydskrif gewy word aan “exploring creative-critical edges between writing (with an emphasis on poetry) and ecology (the theory and praxis of deliberate earthlings)”. Met hierdie stelling as vertrekpunt pas Arigo (s.j.:2) die term ekotoon (ecotone) op die letterkunde toe deurdat hy sê dat ekopoësie ’n ekotoon tussen dissiplines is – tussen ekologie, poësie en etnopoëtika.

Ekotoon is ’n biologiese term wat gebruik word om die area tussen twee aangrensende ekosisteme/biome te beskryf, ’n area wat dikwels ’n grenseffek (“edge effect”) tot gevolg het, wat die werklike grens tussen twee habitats aandui. Die tweede deel van die woord is afgelei van die Griekse woord tonos, wat “spanning” beteken en wil ’n aanduiding wees van die spanning tussen twee ekologiese sisteme. Daar word dus van die veronderstelling uitgegaan dat ekopoësie dikwels interdissiplinêr en op die grens van talle dissiplines optree  en in spanning is met die talle dissiplines wat dit omring. Arigo (s.j.:2) sluit sy betoog vir die terminologie af deur te sê: “A good ecopoem then is a house made founded on the tension between the cutting edge of innovation and ecological thinking.

Volgens Harriet Tarlo is Arigo se bondige verwysing na etnopoëtika belangrik vir ekopoësie in die sin dat dit die aandag vestig op vierdewêreld-gebiede en gebiede wat ekologies en andersins bedreig word deurdat die leser blootgestel word aan ’n wyer kulturele spektrum van poësie vanuit hierdie gebiede (Tarlo s.j.:9). Etnopoëtika is ’n term wat sowat 50 jaar gelede deur Jerome Rothenberg geskep is en die aandag op die belangrikheid daarvan vestig om dié kulture en letterkundes wat deur massa-uitwissing bedreig word, te beskerm (Rothenberg 1994).

Een van die belangrikste terreinafbakenings vir die ekopoësie is die stelling van Arigo (s.j.:2), wat onomwonde verklaar dat “ekopoësie” nie noodwendig “natuurpoësie” beteken nie. Hy sê dat tradisionele natuurpoësie, waarin die mens-onderwerp mediteer oor die landskap/dier-voorwerp as toegang tot dieper betekenis in die mens-onderwerp se lewe, problematies en simplisties is, veral gesien in die lig van die postmoderne wêreld waarin ons leef. Hy voer aan: “[M]uch of the ecopoetry being written seems to take place more in the realm of the innovative, as opposed to more mainstream poetries. Perhaps this is because innovative poetries are loci of resistance to mainstream poetic practices (and values) which presumably reflect larger social paradigms” (Arigo s.j.:2).

Die volgende vraag ontstaan dan: As ekopoësie nie natuurpoësie is nie, wat is dit dan?

Arigo (s.j.:2) voer aan dat ekopoësie nie gesien moet word as ’n terugkeer na die natuur nie, maar eerder as “a reminder that we never left, that the bulldozers and the birds are part of the ecology”. ’n Simplistiese reduksie tot slegs die natuurgegewe ontken die komplekse aard van die wêreld waarin ons leef. Die oënskynlike digotomie van natuurlik/natuur teenoor tegnologies/stad wat veronderstel dat die twee nie verwant is nie, dat die een nie rekening hou met die impak van die ander nie, en dat elk onafhanklik funksioneer, is in wese foutief en word as sodanig uitgewys. Só ’n veronderstelling sou impliseer dat die ekopoësie hom besig hou met ’n nostalgiese en idealistiese verhouding met die wêreld waarin die stad, tegnologie en kultuur duidelik die teenpool is. Ook Tarlo (s.j.:8, 9) wys op wat sy noem “the artificial construction of the rural/urban divide”. En verder: “This is not a poetry which attempts to separate rural and urban, poetical and political.”

Teen hierdie agtergrond is dit duidelik waarom terme soos pastorale poësie en landskap- of natuurpoësie nie ’n geskikte benoeming of definisie sou bied nie: dit is omdat dit die verdeling stedelik teenoor platteland, gekultiveerd teenoor wild en ongerep, en tegnologies teenoor natuurlik bestendig.

Die ekogedig is self-bewus van die feit dat die gedig ’n konstruksie is en van die rol wat dit  binne die konteks van die groter ekosisteem van die literatuur speel. Globale kwessies sluit sosiopolitieke kwessies in en Arigo dring byvoorbeeld daarop aan dat die sosiopolitieke element deel vorm van sy begrip van ekopoësie en van wat hy noem die “revised sublime” of die “revised postmodern sublime”. Hy definieer die hersiene (postmoderne) sublieme soos volg:

Thus, the sublime as it can now be experienced is often an awesome spectacle, not of the tranquility and overwhelming beauty of a natural scene solely, but the tension between the tranquility and beauty as juxtaposed with human intervention in the landscape, often in its most destructive forms – and there is a correlation: the more devastating the destruction and the more beautiful a landscape is, the deeper the feeling of the Revised Sublime. (Arigo s.j.:2, 3)

Die postmoderne (hersiene) sublieme kan gesien word teen die agtergrond van die romantiese sublieme (Arigo s.j.:2; Redfield 1996:852), ’n estetiese kategorie wat binne die 18de-eeuse literatuur gefunksioneer het waardeur die paradoksale ervarings van pyn wat met genot gepaard gaan, beskryf is. Ná die Tweede Wêreldoorlog vind grootskaalse verandering plaas en estetiese genot word verkry deur die oorweldigende aanbod van tegnologie- en kommunikasienetwerke. Die klemverskuiwing na die postmoderne sublieme lui ’n nuwe era in en laat die ekodigter met die digotomie van stad/tegnologies teenoor natuur/natuurlik. Die sublieme word herposisioneer binne ’n konteks van interafhanklike ekologiese denke en die aktivis Rebecca Solnit (1994) stel ’n interpretasie van die postmoderne sublieme voor waarin sy aandui dat die landskap nou die slagoffer van geskiedenis geword het. Sy stel voor dat geskiedenis nie net gesien moet word as menslike aksies en gevolge nie, maar dat dit ekologiese skade moet insluit. Solnit (1994:47) sê: “Our morality is complicated by the fact that the sky above even the most demonic folly is often exquisitely colored, and its clouds as breathtakingly pure.”

Met die tot stand bring van die postmoderne sublieme as integrale deel van die wese van ekopoësie plaas Arigo homself op die voorpunt van die ekopoëtiese beweging en maak hy ’n noemenswaardige bydrae tot die kritiek. ’n Ekogedig is dus, volgens Arigo (s.j.:3), ’n gedig wat onder spanning is: “a tension located at the intersection of human interference and destruction and the beauty of nature”. Menslike ingryping kan velerlei vorme aanneem: dit kan uiting vind in politieke, sosiale en humanitêre vergrype, magsmisbruik en wanbestuur, vergrype van kolonialisme en rassisme, klas- en rasgedrewe dominansie, die misbruik van hulpbronne, armoede en verval as produkte van menslike ingryping en kommersiële gedrewenheid – breedweg gesien, die oorheersing van een sisteem oor ’n ander. Spanning ontstaan waar twee of meer sisteme in botsing met mekaar kom en die natuurlike sisteem onder druk geplaas word – en hierdie spanning in spesifiek die digkuns verwoord word. Die innerlike spanning waaraan die gedig onderworpe is, is een van die sentrale kenmerke van ekopoësie. Die inherente spanning bring destabilisering en fraktering (kyk my bespreking van dié term in die volgende paragraaf) van die gedig mee waardeur die samehang onder druk geplaas word en ’n nuwe samehang tot stand kom. Die nuwe samehang wys op die saambestaan van skoonheid en nieskoonheid en dus van ’n hersiene sublieme. Dit wys uiteindelik daarop hoe grense tussen skoonheid en nieskoonheid, tussen die tradisionele natuur en kultuur, gefrakteer en opgehef word.

Ek stel die term fraktering in hierdie artikel voor as uitbreiding op en ontwikkeling van die begrip destabilisering en hierdie term is gekies omdat dit eerstens dui op die breuk wat in die geheel voorkom, die versplintering en verbrokkeling van samehang. Dit dui ook op ’n proses van oopkraak en versteuring van die kalm oppervlak. Die HAT (Odendal en Gouws 2005:246) omskryf fraksie as “deel van ’n geheel; breuk, klein gedeelte”. Die term word ook gebruik in aansluiting by die studie van die verhouding tussen voorwerpe/elemente en die elemente as sisteme van verhoudings, eerder as voorwerpe wat deur grense beperk word, soos reeds hier bo beskryf en veral deur Morton ondersoek is. Destabilisering word (na aanleiding van Oxford Advanced Learner’s Dictionary, bl. 397) gesien as: 1) om die gladde verloop van sake te ontwrig en 2) om die mag te ondermyn, deur praktyke wat toegepas word wanneer die inherente spanninge in die teks blootgelê word.

Teen die agtergrond van voorgaande formuleer ek ’n omvattende definisie van ekopoësie soos volg: Ekopoësie is poësie wat nie uitsluitlik oor die natuur en ekologiese vraagstukke handel nie, maar op soek is na ’n wyse om deur middel van taal die samehang van die mensdom en die natuur te waardeer en te verstaan en as aksie uit te druk. Ekopoësie is meer as poësie: dit is beweging wat spruit uit die spanning waar die verhouding tussen mens en natuur ’n kruispunt bereik en poog om die sistematiese samehang en ordening van die geheel uit te druk, dikwels juis deur die destabilisering van die gedig. Destabilisering het tot gevolg dat die leser bewus gemaak word van die inherente spanning in die teks en krities na die mens-natuur-verhouding kyk en tot aksie oorgehaal word, wat veranderde sosiale gewete en bewussyn en uiteindelik ideologieë tot gevolg het – vandaar die politiese aard van ekopoësie. Deur die daarstelling van ’n nuwe geheel of ’n nuwe konsep van skoonheid word ’n nuwe “huis” of “plek” verwoord en tot stand gebring, ’n plek wat ons met al die ander spesies op hierdie planeet deel.

4. ’n Verkenning van ekologiese samehang in enkele gedigte van Martjie Bosman

Daar word vervolgens aandag geskenk aan vier areas van samehang of ekologie in gedigte en die wyse waarop hierdie samehang in die ekogedig gedestabiliseer of gefrakteer word. Met die keuse van die vier areas word daar nie bedoel dat dit die enigste vier is nie, maar wel dat hierdie vier vir die doel van hierdie bespreking ondersoek word.

Om hierdie eienskappe te toets aan die hand van die geselekteerde tekste is dit nodig om by die titel en buiteblad van die bundel te begin.

4.1 Die ekologie van die visuele: buiteblad en titel

Die ekologie van die visuele – die visuele eenheid en samehang van die buiteblad en titel en die inherente sistemiese aard van hierdie samehang – word omvergewerp wanneer Bosman die leser op die buiteplat konfronteer met ’n gefrakteerde fotobeeld van ’n eendagskoon bo-op vergeelde bladmusiek. Die dowwe bladmusiek skep die indruk van verwering en veroudering en is ’n verwysing na kulturele en menslike ontwikkeling, intellek en die nienatuurlike wêreld. Die blom en die bladmusiek kan deur hierdie siening gekonsentreer word tot die simboliese natuur-kultuur-teenstelling. Die aanvanklike digotomie wat tot stand gebring word, is:

bladmusiek teenoor blom
kultuur teenoor natuur
mens teenoor natuur.

Die verweefdheid van natuur met die skoonheidsteorie bring egter ’n verdere inherente spanning te weeg wanneer musiek insgelyks as simbool van die klassieke skoonheidsteorie na vore tree.

In die klassieke estetika is die sublieme (afgelei van die Latynse woord sublīmis) ’n aanduiding van kwaliteite van grootsheid, hetsy fisies, moreel, intellektueel, metafisies, esteties, spiritueel of artistiek. Hierdie grootsheid verwys dikwels na die natuur en die onmeetlikheid daarvan. Immanuel Kant wys alreeds in 1764 in syObservations on the feeling of the beautiful and sublime op die onderskeid tussen skoonheid en die sublieme en merk op dat die sublieme meer as een vorm kan aanneem, waaronder ook die angswekkende sublieme wat met afgryse en melankolie gepaard gaan (Kant 1960:46). Hiermee word die eerste aanduiding van die inherent teenstellende aard van die sublieme reeds gevestig.

Die gefrakteerde blom dien as ’n voorlopige teken van skoonheid en die groot skoonheidsbegrip en staan in vir al die variante van die blom wat aangetref word, soos “eendagskoon” (27) en “dagbreekroos” (48), maar ook van ander blomme, voëls en natuurgegewens in die bundel. Die blom wat uitmekaar gehaal/geskeur is, is ’n sterk aanduiding van die verganklike en vervlietende aard van die natuur en van skoonheid, terwyl die blomnaam, eendagskoon, die verdere konnotasie ontsluit van skoonheid wat slegs vir ’n baie kort tydjie – een dag lank – bestaan en dan tot niet gaan.

Die palimpsestiese indruk wat deur die buiteblad gemaak word, sluit aan by die idee van ’n herskrywing van die skoonheidsbegrip – ’n herskrywing wat nie uitwissing en vervanging meebring nie, maar die saambestaan van natuur en kultuur – die opheffing van grense tussen buite en binne natuur en kultuur wees en die opheffing van grense tussen buite en binne die teks wees, in die Derrida-tradisie. Deur die fraktering van die blom alreeds op die buiteblad aan te bied, skep die digter spanning tussen die romantiese persepsie van skoonheid as samehangend en geïntegreerd en word die leser uitgedaag om sy eie persepsies van skoonheid te heroorweeg. Die bladmusiek verteenwoordig die sublieme, klassieke skoonheidsbegrip, maar deurdat dit vergeel en plek-plek onleesbaar is, word die vervlietende en verganklike aard daarvan geprojekteer.

Die titel van die bundel verwys na die musiekterminologie van toevallige tekens, soos mineur- en majeurtekens, molle en kruise wat ’n verandering in die dominante toonsoort van ’n musiekstuk aandui. Dit word direk voor ’n noot of note geskryf en verander dan net daardie spesifieke noot of note se toonaard. Die implikasie is dat die toevallige, vervlietende tekens wat na skoonheid verwys, die toonaard van die belewing kan verander en die neerdrukkende ligter kan maak (Smith 2011, par. 2). Die “tekens” waarna in die titel verwys word, sluit in beide tekens van die natuur (die blom) en tekens van kultuur (die bladmusiek) – albei tekens van skoonheid. In laasgenoemde geval is dit nie net die visuele veroudering van die bladmusiek wat ter sprake is nie, maar ook die vlugtige aard van musiek self: dit word vir ’n oomblik gehoor en dan is dit verby. “Tekens” dui verder ook op tekens van verval, ellende, politieke onvermoë en die gevolge van menslike ingryping.

“Toeval” word in verband gebring met vervlietendheid, maar ook met die onvoorspelbare aard van die natuur en van skoonheid. Hierteenoor is menslike ingryping nie toevallig nie, maar voorbedag.

4.2 Die ekologie van skoonheid

Die skoonheidsbegrip wat in die bundel aangebied word, is dié van ’n aangetaste skoonheid, ’n skoonheid wat aan die hand van menslike ingryping en met verloop van tyd verandering ondergaan. Die fraktering van blom en dus van skoonheid hou verband met fraktering van die geheel, van die bestaande sisteem. Dit dien ook as simbool van die verbrokkeling van die sisteem van ekologie en die vernietiging van patrone. Die digter sluit in die openingsgedig hierby aan wanneer sy op soek is na “’n patroon om af te lei” (11), ’n wyse van representasie.

Uit die fraktering en dekonstruksie van die geheel kom nuwe patrone en nuwe verhoudings tot stand en daarmee saam nuwe verhoudings van skoonheid. In die gedig “Eendagskoon” (27) word die leser bewus gemaak van die “verval”, die “bourommel”, die “onvoltooide huise”, “motorwrakke”en “sinkplate/ aan ‘t roes teen slap heiningdrade” – alles tekens van vernietiging, verval en menslike ingryping wat die natuurlike wêreld binnedring. Al hierdie tekens van nieskoonheid en die ontluistering van die natuurlike omgewing staan en bestaan in verhouding tot die “glorieryke blou” van die eendagskoon. Die verval is voorspelbaar, terwyl die skoonheid verras, en uiteindelik is dit die skoonheid wat koninklik seëvier.

’n Inherente spanning word teweeggebring: sonder die een is die ander minder treffend, minder aanskoulik of minder ontstellend. Dit is juis deur die nuut-geskepte samehang dat ’n nuwe eenheid bewerkstellig word, oftewel ’n hersiene skoonheid. Die eendagskoon rank deur die rommel en ’n nuwe sin vir samehang kom tot stand. Die saambestaan van die bourommel, die motorwrakke en die skoonheid van die blom is ’n voorbeeld van die postmoderne sublieme waarvan Arigo praat, waarin ’n nuwe skoonheidskonstruksie tot stand gebring word.

4.3 Die ekologie van plek: die verhouding van die digter met landskap en plek

Die verhouding tussen die spreker-digter en die landskap staan sentraal in die ekogedig en is seker een van die belangrikste kenmerke van ekopoësie. Wanneer die landskap verandering ondergaan, hetsy fisies, polities of ekonomies, het dit ’n effek op die spreker-digter. Dit is vir haar onmoontlik om haarself van die landskap óf die sosiopolitieke en ekonomiese konteks los te skeur. Die spreker-digter se sin vir samehang hou verband met haar sin vir plek. Arigo (s.j.:6) stel dit só: “The speaker is unable to extricate the landscape and/or herself from the socio-political/ecological context in which they are found – the landscape has been invaded mercilessly, just as the speaker’s psyche has, just as the ecology of the poem has been disrupted.” Die spreker-digter se sin vir samehang hou verband met haar sin vir plek, en wanneer die grense van haar plek in die landskap geskend word, word haar psige ontwrig.

Verder sê Arigo (s.j.:6): “Politics has invaded the landscape.” Wat in die aanvangsgedig, “Op die spoor” (11), en die eerste gedig van afdeling 1, “Meent” (15), begin as natuurbeskrywing, word algaande ’n beriggewing van die politieke onstabiliteit, armoede, die ellende van politieke vlugtelingskap, dood en geweld. Inderdaad begin die aanvangsgedig met die volgende woorde:

Wildernis is nie eenvoudig nie.
Sou dit maar iets aan ons wou wys,
iets wat soos ’n helder fluit styg
uit swamme op ’n verrotte stomp.
Sou ons ’n duidelike woord kon vind
vir die kort lewe van termiete
en ’n bruin arend behoedsaam op ’n tak. (11)

Die “wildernis”, simbool vir die natuurlike omgewing, is ongerep en oorspronklik. Die “swamme”, “termiete” en “bruin arend” is sistematies en ekologies deel van die geheel, onderworpe aan die wette en siklusse van lewe en groei en uiteindelike dood. Cook (1994, par. 3) vra: “What is wilderness to us?”; “What do we mean by ‘nature’?”; en “How do we represent where we are?” Tradisioneel is wildernis ook gesien as sinoniem met chaos, ’n plek sonder sisteem en samehang.

Die representasie van landskap en plek is, in die woorde van die digter, “nie eenvoudig nie”. Simmons (1998:114) wys daarop dat die niemenslike alreeds vir meer as tien duisend jaar op wyd uiteenlopende wyses deur die mens uitgebeeld word. Paleolitiese grotkuns, uitgekerfde beelde en artistieke voorstellings vorm deel van ’n geskiedenis van representasie waarbinne die krag van metafoor en beeld ontgin en voortdurend hernuwe word. Wanneer die digter haar uitlaat oor hoe ingewikkeld die wildernis is, gaan dit nie net oor gekompliseerde en interafhanklike ekosisteme nie, maar ook oor representasie van die niemenslike wêreld waarin sy leef en haar verhouding tot hierdie wêreld. Die spreker-digter sou graag “’n duidelike woord” of “’n metafoor” wou vind om die representasie te voltrek, maar vind geen antwoord op haar versugting nie. Die “patroon” en “verhaal” wat sy wou daarstel, is nie moontlik nie – die “spore” van die wildernis is alreeds weer verberg deur “die droë blare [wat] daaroor val”. Die ekologiese samehang van die plek word onder spanning geplaas deur wat die digter voel haar onvermoë is om ’n duidelike beeld, ’n “helder fluit” daaruit af te lei. In die daaropvolgende gedigte word hierdie spanning voortgesit wanneer die destruktiewe invloed van die mens op plek toenemend sigbaar word.

Kenmerkend van die ekogedig en die verhouding van digter en landskap is die digter se bewuswees van die ongelykhede tussen die simboliese, geïdealiseerde wêreld en die beperkinge wat deur die werklikheid en sy onvolmaakthede daargestel word. Cohen (2004:9) beskryf dit as “an awareness of the disparity between the imagined, symbolic […] and the actualities, the limits of environmental factors”.

In “Huis” beskryf die digter hoe ontoereikend sy die natuur vind as teenvoeter vir die sosiale en politieke werklikheid van haar omgewing. Sy beskryf dit só:

Om my klein huis van klinkersteen
het ek vroeg reeds rye rose geplant
wat soggens met hul helder kleur
gloei teen die muur se noordekant.
Miskien is daar te min van roosmaryn
om my te verweer teen die vaal ding
wat snags nadat die motorhek vir laas toeklap
deur die dun hout van die voordeur in wil dring. (33)

Sy is haar bewus van die teenstelling tussen die natuur/skoonheid, gesimboliseer deur “rose”, “helder”, “gloei” en “roosmaryn”, en die bedreiging wat haar omstandighede inhou. ’n Spanning ontstaan tussen die ideale (wat die natuur aanbied) en die werklikheid, gekontamineer deur menslike ingryping. Die “helder kleur” is ’n weerklank van die “helder fluit” (11) in die openingsgedig, in teenstelling met die “vaal ding” wat haar snags bedreig. Die “vaal ding” is die direkte gevolg van menslike ingryping wat magsverskuiwinge, geweld en sosio-ekonomiese en politiese terugslae tot gevolg het en hier as die bose manifesteer. ’n Sterk sosiopolitieke stelling word deur die digter gemaak teen die agtergrond van plek wat versplinter het, wat nie meer “huis” en daarmee gepaardgaande veiligheid is nie. Politiek het ruimte binnegedring. “Politics has invaded the landscape,” sê Arigo (s.j.:6).

In “Handsak” (32) word op die voorafgaande voortgebou. Daar vind die leser ’n inventaris van die lewe van die spreker-digter, die intiem-persoonlike terrein wat binnegedring en geskend is. As die digter sê: “Ek […] probeer onthou hoedat ek gister was”, is dit ’n aanduiding van die bewuswees van die verhouding wat geskend is en van die veranderde omgewing/plek. In “Venster” is dit opmerklik hoe die bose progressief nader beweeg en nou aan eie lyf gevoel word, bínne die eie ruimte, beklemtoon deur die herhaling van die woord of woorddeel -in:

dié wat deur die ruit wil breek
met wit oë wil inkyk in my kamer;
wil inklim in my ruimte; (34)

Daar vind ’n skending plaas van die binne/buite-konsep; grense vervaag, ’n nuwe ordening kom tot stand.

In “Die skreeu” (31) word die gewelddadigheid van die indringing in die menslike psige blootgelê. Smith (2011, par. 11) wys op die paradoksale ommekeer wat in die menslike psige plaasvind “wanneer die Bybelse konnotasie van die slang as teken van die Bose omvergewerp word. Die skrik (bose/aanvaller) en die skreeu (slagoffer), wat as slang transfigureer, word teenoor mekaar opgestel, en dit is die slang wat sal seëvier.” Die paradysgegewe word geaktiveer – die plek van natuur en skoonheid by uitstek – maar die slang/skreeu word die verlosser wat ’n nuwe orde of samehang tot stand bring. In die gedig se intertekstuele verwysing na die Edvard Munch-skildery van 1893 word dit deel van die gesprek rondom skoonheid en die sublieme wat ook angswekkend en afgryslik kan wees.

4.4 Die ekologie van gedigstrukture en -prosesse

In die ekogedig word besondere klem gelê op die visuele en ruimtelike aard van die gedig en die wyse waarop dit betekenis genereer. Soos reeds genoem, daag die ekogedig dikwels die tradisionele hoofstroompoësie deur vernuwende tegnieke uit en dit is veral in die deurbreking van die tradisionele gedigstruktuur waar die ekogedig aandag trek. Die samehang en patroonmatige aard van die tradisionele gedigstruktuur word omvergewerp en grense word verskuif. Die konsep van landskap as gedig en gedig as landskap (Tarlo s.j.:16) word as ’n sentrale tema geïdentifiseer.

Tarlo (s.j.:15) gaan die visuele oriëntasie van die gedig na deur ondersoek in te stel na die wyse waarop die verskuiwing van grense en die moontlikhede van ’n oop skryfvorm (“open form writing”) en vol-bladspasie-skryfvorm (“whole page-space writing”) nuwe strukturering moontlik maak – ’n strukturering “more capable of reflecting and engaging with landscape”. Daar word van die veronderstelling uitgegaan dat hierdie vorm van poësie ’n groter verwantskap met ruimte tot stand bring waardeur die konneksie met die buitetekstuele landskap tot stand kom. Visuele poësie vra vrae wat die idee van landskap en gedig bevraagteken en die moontlikhede van ’n oop skryfvorm bevorder.

Tarlo (s.j.:15–22) maak ’n lys van ’n aantal tegnieke wat in die ekogedig aangewend word. Dit sluit byvoorbeeld in: enkelreël–bladsye, waar die woorde in die middel van die bladsy gekompakteer word; die gebruik van spasies in die versreëls; oorvleuelende versreëls en komplekse klankspel; die gebruik van linksblok, regsblok en sentreer van die teks; buitengewone verspreiding van fragmente regoor die bladsye; die gebruik van spasie om die visuele baan van die gedig vorentoe te stoot; die gebruik van versreëls in vetdruk wat die gedagtevloei ontwrig en sodoende die destabilisering van die gedig tot gevolg het; die gebruik van oorvleuelende frases wat algaande vermeerder; en die jukstaponering van taal regoor die bladspasie.

Tarlo (s.j.:16) sê dat die digter in die ekogedig daarin slaag om die vloei, die breedte, die liggaam en die klank van die landskap te projekteer. Deur die gebruik van dinamiese spasiëring verkry die digter ’n intelligente en emosionele respons van die leser. Sy wys ook op wat genoem word dinamiese skryfprosesse waar samewerking tussen digters as vennote voorkom. Nog ’n werkwyse is die “herwinning” van tekste – ’n praktyk wat aansluiting vind by die herwinning van plastiek, papier of glas. Hier gaan dit oor die bewaring van waardevolle bronne (skryfwerk uit die verlede) wat herbenut word deur knip, plak, omruil, skommel, en herstruktureer om ’n nuwe geheel met nuwe betekenis tot stand te bring. So word ook die samehang en ekologie van betekenis ontwrig en herskep. Ook plek- en datumverwysings word deel van die samestelling van die gedig, ’n aspek wat bestempel kan word as “writing on site” (s.j.:16).

Een van die ekopoëtiese werkswyses wat deur Bosman ingespan word, kan nagegaan word in die gedig “Mutilados” (23) waarin die uiterlike versvorm beheer word deur ’n enumerasietegniek – die sistematiese opnoem van ’n aantal sake, in hierdie geval die name van vroue. Die lys wat gemaak word, word ’n litanie, ’n nuwe orde wat die bestaande orde en bestaande vormpatrone, rympatrone en digsisteme omverwerp. Die titel van die gedig verwys na die roman, Slagoffers, deur Dine van Zyl, waarin die hoofkarakter verslag doen oor Mosambiekse vroue-vlugtelinge. In die roman, wat as interteks vir die gedig dien, verkry die opstapeling van verminkte vroue se voorname ’n kumulatiewe effek deurdat hul identiteit opgehef en beperk word “tot die merke van ongeregtigheid en lyding op hul lywe – afgekapte arms, verskeurde vaginas en littekens” (John 2002:9).

Mutilados
Die verminktes – Dine van Zyl

Maria. Severina. Clara. Felipa. Sofia. Ana.
Margarida. Rosa. Juana. Alexa. Lucia. Eva.
Frederica. Paola. Augusta. Maria. Bella.
Josephina. Vera. Alfreda. Andrea. Ida. Maria.

Dolores. Inez. Gertrudes.
Maria. Elisa. Luisa. Teresa.
Cecilia. Rosalia. Julia.
Natalia. Emilia. Amelia.
Susana. Juliana. Leana. Maria.
Joaquina. Valentina. Georgina.
Adelina. Catarina. Carolina.
Roberta. Marta. Maria.
Alberta. Agata. Maria.
Teodora. Leonora. Barbara.
Alfreda. Bernarda. Maria.
Gertruda. Eduarda. Maria.
Gabriela. Daniela. Angela.
Maria.

In baie gevalle is dit ook die manlike orde wat deur die vroulike orde vervang word, waar name afgelei is van mansname, soos byvoorbeeld Juan – Juana, Alex – Alexa, Frederic – Frederica, Paol – Paola, Joseph – Josephina, Alfred – Alfreda, Andre – Andrea, George – Georgina, Robert – Roberta, ensovoorts.

Die enumerasietegniek sluit aan by die omvattende proses van die neerpen van ’n ekosisteem en kan derhalwe as ’n sisteem gesien word. Die enumerasietegniek dui ook op nuwe patrone van behoort en samehang en verbondenheid wat geskep word: die lewe – en selfs die dood – van die vroue wie se name gelys word in “Mutilados”, wat andersins dalk niks met mekaar te doen gehad het nie, staan in ’n nuwe verhouding tot mekaar en hoort bymekaar. Soortgelyke patrone en verbande kom deur die enumerasietegniek in “Mutilados” tot stand as waarvan Wanda Campbell (1996:17) melding maak in die lang gedig “Seed catalogue” van Robert Kroetsch waarin Kroetsch die McKenzie-saadkatalogus as basis vir sy gedig gebruik. Campbell sê: “[T]he patterns that grow out of the poem are not merely accidental unearthing on the part of the reader, but the result of intentional plantings on the part of the writer.”

Ook in “Die Skreeu” vind ’n sistemiese opnoem en/of herhaling van die bose plaas.

Die skreeu

Die skrik skuil in die donker.
Die skrik slaan die ruit aan skerwe.
Die swart handsak verdwyn in die nag.
Die skerwe sny die hand op die stuurwiel.
Die skreeu stop die motors in die straat.
Die skreeu word ’n vuurrooi slang.
Dit seil oor die sypaadjie, die gras.
Dit volg verbete die donker spoor.
Die slang sal snags spook by die skrik.
Die skrik se hande sal in die donker bloei.
Die slang sal hom nog dodelik
in die vervloekte hakskeen pik.

Die saambestaan van die bose en die goeie word in hierdie gedig uitgedruk, maar ook ’n omgekeerde orde en omgekeerde Eden-verhaal wanneer die skreeu, in die gedaante van die slang (tradisioneel boos), die rol van die “goeie” vertolk om “die skrik” (die bose) uit te wis. Die kort, afgemete reëls, gepunktueer en dus van ’n ruspouse voorsien aan die einde van elke reël, bevestig die gang van gebeure, oorsaak en gevolg, waardeur nuwe samehang tot stand gebring word.

5. Slotopmerkings

Morton (2010:11) voer aan: “All poems are environmental, because they include the spaces in which they are written and read – blank spaces around and between words, silence within the sound.” Ekokritiek, en in die besonder ekopoësie, laat die leser toe om ’n vars blik op poësie te werp en om gevestigde ideologiese persepsies van plek en omgewing en natuur uit te daag. Dit laat toe dat samehang en verhouding en wisselwerking bestudeer word. Dit gee aandag aan die spasies tussenin, aan die plek wat die gedig op die bladsy inneem, en dit wat oopgelaat word. Dit laat ’n kykie toe deur die krake in die gedig. Destabilisering, nie net van die teks nie, maar ook van die mens se sentrale posisie plaas die mens in die rol van die Ander, die niemenslike wêreld om ons. Die mens/leser word luisteraar, aan die rand, wat miskien vir die eerste keer die stem van die natuurlike wêreld raakhoor:

You own nothing

We never belonged to you.
You never found us.
It was the other way round. (Atwood 1995:109)

Bibliografie

Arigo, C. s.j. Notes toward an ecopoetics: Revising the postmodern sublime and Juliana Spahr’s This connection of everyone with lungs”. how2,3(2).http://www.asu.edu/pipercwcenter/how2journal/vol_3_no_2/ecopoetics/essays/arigo.html
(28 Februarie 2011 geraadpleeg).

Atwood, M. 1995. Morning in the burned house. Londen: Virago Press.

Bosman, M. 2010. Toevallige tekens. Pretoria: Protea Boekhuis.

—. 2002. Landelik. Pretoria: Protea Boekhuis.

Bryson, S.J. (red.). 2002. Ecopoetry: A critical introduction. Salt Lake City: The University of Utah Press.

Buell, L. 2005. The future of environmental criticism. Environmental crisis and literary imagination. Malden: Blackwell Publishing.

—. 1995. The environmental imagination: Thoreau, nature writing, and the formation of American culture. Cambridge, MA. en Londen: Harvard University Press.

Campbell, W. 1996. Strange plantings: Robert Kroetsche’s seed catalogue. SCL/ÉLC, 21(1):17-36.http://journals.hil.unb.ca/index.php/SCL/article/view/8228/9285 (21 Januarie 2012 geraadpleeg).

Childs, P. en F. Roger. 2009. The Routledge dictionary of literary terms. Londen en New York: Routledge.

Cochrane, N. 2011. Poësie oor toeval en tekens in SA. Fyn waarnemer van geweld, angs, natuur en omgewing.Die Burger, 24 Januarie, bl. 11. http://blogs.dieburger.com/boekredaksie25/toevallige-tekens-deur-martjie-bosman (4 Mei 2012 geraadpleeg).

Cohen, M.P. 2004. Blues in the green: Ecocriticism under critique. Environmental History, 9(1):9–36.http://www.jstor.org/stable/3985943 (20 Januarie 2012 geraadpleeg).

Cook, N. 1994. What is ecocriticism? Referaat gelewer by die kongres van die Western Literature Association (WLA): Defining ecocritical theory and practice. http://www.asle.org/site/resources/ecocritical-library/intro/defining/cook (23 Februarie 2011 geraadpleeg).

Dean, T.K. 1994. What is eco-criticism? Referaat gelewer by die kongres van die Western Literature Association (WLA): Defining ecocritical theory and practice. http://www.asle.org/site/resources/ecocritical-library/intro/defining/dean (23 Februarie 2011 geraadpleeg).

De Loughrey, E.M. en G.B. Handley (reds.). 2011. Postcolonial ecologies:Literature of the environment. New York: Oxford University Press.

Derrida, J. 1997. Of grammatology. Vertaal deur G.C. Spivak. Baltimore en Londen: Johns Hopkins University Press.

De Saussure, F. 1965. Course in general linguistics. Onder redakteurskap van B. Charles en A. Sechehaye. Vertaal deur W. Baskin. New York en Londen: McGraw Hill.

Donne, J. 1971. An anatomy of the world. In Smith (red.) 1971.

Draper, R.P. 1971. Concrete poetry. New Literary History, 2(2):329–40.

Easthope, A. 1983. Poetry as discourse. Londen: Methuen & Co. Ltd.

Elgin, D.D. 1983. What is “literary ecology”? Humanities in the South: Newsletter of the Southern Humanities Council, 57:7–9.

Engelhardt, J. s.j. The language habitat: An ecopoetry manifesto. Octopus Magazine, 9.http://www.octopusmagazine.com/Issue09/engelhardt.htm (11 Mei 2011 geraadpleeg).

Fetterley, J. 1978. The resisting reader: A feminist approach to American fiction. Massachusetts: University of Massachusetts Press.

Glotfelty, C. 1996. Introduction: Literary studies in an age of environmental crisis. In Glotfelty en Fromm (reds.) 1996.

—. 1994. What is ecocriticism? Referaat gelewer by die kongres van die Western Literature Association (WLA): Defining ecocritical theory and practice. http://www.asle.org/site/resources/ecocritical-library/intro/defining/glotfelty(23 Februarie 2011 geraadpleeg).

Glotfelty, C. en H. Fromm (reds.). 1996. The ecocriticism reader: Landmarks in literary ecology. Athene en Londen: University of Georgia Press.

Hambidge, J. 2003. Gawe debuutbundel bevat sterk verse. Rapport, 16 Maart, bl. 16.

John, P. 2003. “Landelik” ‘n onderhoudende dinkervaring. Beeld, 5 Mei, bl. 13.

—. P. 2002. ’n Oorlog teen die vroue. Beeld, 14 Januarie, bl. 9.

Kant, I. 1960 [1764]. Observations on the feeling of the beautiful and sublime. Vertaal deur J.T. Goldthwait. Berkely en Los Angeles: University of California Press.

Marais, J.L. 1997. Natuur, omgewing en letterkunde. In Marais en Zuiderent (samestellers) 1997.

Marais, J.L. en A. Zuiderent (samestellers). 1997. Ons klein en silwerige planeet. Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse gedigte oor die omgewing. Pretoria: J.L. van Schaik Uitgewers.

Meintjes, G. 1995. Die ekologie as (vernuwende) leesstrategie. Stilet, VII(2):22–85.

Morton, T. 2010. Ecology as text, text as ecology. The Oxford Literary Review, 32(1):1–17.

New World Encyclopedia. 2008. Sublime (Philosophy).http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Sublime_(philosophy) (3 Junie 2011 geraadpleeg).

Odendaal, B. 2003. Weerklanke van groot digters. Volksblad, 24 Maart, bl. 6.

Odendal F.F. en R.H. Gouws. 2005. HAT. Verklarende handwoordeboek van die Afrikaanse taal. 5de uitgawe. Kaapstad: Maskew Miller Longman (Edms.) Bpk.

Olivier, B. 2010. AVATAR: Ecopolitics, technology, science, art and myth. SAJAH, 25(3):1–16.

Olivier, F. 2003. Reis, landskap en verkenning van wêrelde. Literator, 24(3):165–68.

—. 1995. “hy maak die kafhok groen” – aantekeninge by T.T. Cloete as ekoloog op rym. Literator, 16(3):133–44.

Oxford Advanced Learner’s Dictionary. 2008. New York: Oxford University Press.

Redfield, M. 1996. Postmodern sublime: Technology and American writing from Mailer to Cyberpunk. Modern Fiction Studies, 42(4):852–4.

Rothenberg, J. 1994. Ethnopoetics at the millennium: A talk for the Modern Language Association. 29 Desember.http://epc.buffalo.edu/authors/rothenberg/ethnopoetics.html (20 Januarie 2012 geraadpleeg).

Rueckert, W. 1978. Literature and ecology: An experiment in ecocriticism. Iowa Review, 9(1):71–86.

Russo, L. s.j. Writing within: Notes on ecopoetics as spatial practice. how2, 3(2).http://www.asu.edu/pipercwcenter/how2journal/vol_3_no_2/ecopoetics/essays/russo.html
(26 April 2011 geraadpleeg).

Savory, E. 2011. Towards a Caribbean ecopoetics: Derek Walcott’s Language of plants. In De Loughrey en Handley (reds.) 2011.

Scheese, D. 1994. Some principles of ecocriticism. Referaat gelewer by die kongres van die Western Literature Association (WLA): Defining ecocritical theory and practice.
http://www.asle.org/site/resources/ecocritical-library/intro/defining/scheese (23 Februarie 2011 geraadpleeg).

Simmons, I.G. 1998. To civility and to man’s use: History, culture, and nature. Geographical Review, 88(1):114–26.

Skinner, J. 2001. Editor’s statement. ecopoetics,1:5–8.

Smith, A.J. (red.). 1971 [1611]. John Donne: The complete English poems. Harmondsworth: Penguin Books.

Smith, S. 2011. Toevallige tekens is ’n aangename speurtog en leeservaring. LitNet Biebouw-resensies.http://www.litnet.co.za/Article/toevallige-tekens-is-n-aangename-speurtog-en-leeservaring (22 Januarie 2012 geraadpleeg).

—. 1993. ’n Feministiese en historiografiese ondersoek na die siening van die vrou in literêre kritiek. Ongepubliseerde DLitt-proefskrif, Universiteit van die Vrystaat

Solnit, R. 1994. Savage dreams: A journey into the landscape wars of the American West. New York: Vintage.

Tarlo, H. s.j. Women and ecopoetics: An introduction in context. how2, 3(2).http://www.asu.edu/pipercwcenter/how2journal/vol_3_no_2/ecopoetics/introstatements/tarlo_intro.html (26 April 2011 geraadpleeg).

Vital, A. 2008. Toward an African ecocriticism: Postcolonialism, ecology and Life and times of Michael KResearch in African Literatures, 39(1):87–106.

’n Verkenning van konsepte van binne-/buite-wees in Danie Marais se debuutdigbundel, “in die buitenste ruimte”(2006), met paratekstualiteit as vertrekpunt

ABSTRACT
An exploration of the concepts inside/outside in Danie Marais’s debut anthology, in die buitenste ruimte [in outer space] (2006), with paratextuality as point of departure

In his poetry debut in die buitenste ruimte (2006) Danie Marais explores the concepts of place and identity, of being outside, of being on the other side. The article explores the ways in which paratextual aspects contributes to the central theme. The title itself already suggests the doubleness: the concepts of being inside and being outside are placed in binary opposition and the poet finds himself not only included in both spaces, but also excluded from both. The shift takes him from a central position to a marginal one – and eventually he becomes the Other, a position, as one of the mottos suggest, from which there is no return. From this new position there is an act of continuously looking back from one space to another, a movement which brings forward the aspect of liminality. Central to the work is the relationship with the loved one and the disintegration of this relationship, which can be read as a metaphor for the personal experience of loss of cultural identity, mother tongue and homeland.

1. Inleiding

Met sy debuutbundel, in die buitenste ruimte, verower Danie Marais drie literêre pryse en vestig hy opnuut die aandag op die sosiale tendense van ontheemding, vervreemding en buitestanderskap wat toenemend deel van die Suid-Afrikaanse literêre landskap uitmaak en terselfdertyd die internasionale tydgees reflekteer. Volgens Vertovec (2009:1) word transnasionalisme gesien as “a widespread interest in economic, social and political linkages between people, places and institutions crossing nation-state borders and spanning the world”.

In hierdie artikel word daar ondersoek ingestel na die konsepte van binne- en buite-wees en die gepaardgaande dubbelgerigtheid of dubbele bewussyn van Marais as diaspora-digter aan die hand van sy debuutbundel, in die buitenste ruimte, sowel as die wyse waarop die parateks in gesprek tree met die belangrikste deurlopende motiewe in die bundel. Die konsep van die dubbele bewussyn kan gesien word teen die agtergrond van die die feit dat transnasionalisme geskakeerde en nie-konstante formasies tot gevolg het − “taking the form of multiple, complex, messy proximities and interconnections” (Vertovec, 2009:2). Hierdie konsep veroorloof ook dat ’n gedifferensieerde siening van ‘behoort’ en verlange tot behoort tot stand kom (Dayal, 1996:47).

Reeds in die titel van die bundel word die dubbelgerigtheid ’n sentrale gegewe. Die konsepte van binne- en buite-wees word in binêre opposisie gestel; terselfdertyd vat die digter ook die komplekse aard van dubbelgerigtheid vas in die binne-die-buite-wees as ’n dubbele gesitueerdheid. Die digter is nie net teenwoordig ín albei ruimtes nie, maar bevind hom ook búite albei ruimtes, waardeur daar ’n konstante proses van verskuiwing vanaf binne (die sentrum) na buite (die periferie) en terug, plaasvind en waardeur die digter homself verplaas na ’n konteks van immer verskuiwende marginaliteit – hy word die Ander. Vanuit hierdie nuwe posisie vind daar ’n voortdurende terugkyk plaas – ’n terugkerende blik wat reeds in die Carver-motto aangekondig word. Die verskuiwing van een ruimte na ’n ander bring aspekte van liminaliteit na vore, wat ’n belangrike deel van die bespreking vorm.

In die ondersoek na aspekte van binne- en buite-wees word die dubbelsinnigheid wat inherent aan taal is, deel van die verwysingsraamwerk. Hiermee word Derrida (1997:158) se seminale stelling oor die buite-teks, vertaal as “there is no outside text”, wat die onstabiliteit van taal en die rol wat die ‘buitegegewe’ of die realiteit as deel van die teks en van betekenis speel, betrek. Alles wat in ag geneem word, word geïnterpreteer in verhouding tot alles anders. Die onstabiliteit van die binne/buite-tekstuele kan gesien word as deel van die gesprekvoering rondom die betekenis van teks en parateks.

Marais tree op vernuftige wyse in gesprek met die veranderende werklikheid en ideologiese verwantskappe tussen identiteit, ruimte, plek en teks. Die ruimte word ’n metafoor vir hibriditeit, die plek waar herinneringe aan die vaderland en die konkrete werklikheid van ’n Europese hede naas mekaar gestel word. Sentraal tot die bundel staan die verhouding met die geliefde en die prosesse van aftakeling en verlies wat gelees kan word as ’n metafoor vir die diaspora-digter se persoonlike ervaring van verlies aan kulterele identiteit, moedertaal en vaderland.

2. Paratekstualiteit in in die buitenste ruimte

Die voorblad en titel van die digbundel tree op as parateks, Gérard Genette se term wat verwys na die drumpel van die teks en die ongedefinieerde sone tussen die binnekant en die buitekant van die teks. Van Gorp (1991:294) definieer parateks as alle tekstuele gegewens wat die teks aan die leser aanbied wat as rigtingwysers dien by die ontleding daarvan. Sowel die visuele gegewe as die titel en motto speel ’n rol by die totstandkoming van betekenis ‘buite’ en op die rand van die gedrukte teks en beheer die lees van die teks. Die leser word by die buite-gegewe betrek deurdat ’n bepaalde persepsie gevorm word, waardeur hy of sy van meet af aan kreatief betrokke raak. Genette (1997:1-2) beskryf parateks soos volg:

More than a boundary or a sealed border, the paratext is, rather, a threshold, or – a word Borges used apropos of a preface – a “vestibule” that offers the world at large the possibility of either stepping inside or turning back. It is an “undefined zone” between the inside and the outside, […] a zone between text and off-text, a zone not only of transition but also of transaction.

Genette (1997:12) onderskei tussen tekstuele, ikoniese, materiële en feitelike paratekste wat lig werp op die verskillende funksies wat die parateks vervul. Drucker (2008:125) sluit hierby aan deur te wys op die verskillende rolle wat die parateks by die oriëntasie en navigasie van die leser speel. Sy voer aan dat vasgelegde leesgewoontes grootliks daarvoor verantwoordelik is dat paratekstuele elemente onsigbaar raak hoewel dit ’n groot rol speel by die wyse waarop die teks gelees, verstaan en betekenis gegenereer word. In haar artikel “Avontuur: ’n Praktykgebaseerde verkenning van intermedialiteit en materialiteit in ’n boekprojek” tref Greyling (2009:105) ’n verdere onderskeid tussen die epiteks wat buite die boek staan en die periteks wat binne die boek self staan. Die periteks word gesien as die materiële konstruksie van omslag, titelblad, die keuse van formaat, paper en lettertipe wat grootliks ’n sintuiglike ervaring is van hoe die boek lyk en voel. Genette (1997:2) wys daarop dat die onderskeie aspekte van die parateks in die meeste gevalle deur die skrywer gelegitimeer word, soos in hierdie geval ook waar is, waar die strokiesprent-illustrasie op die buiteblad deur Karlien de Villiers, vrou van die Marais, geskep is en as beeldteks optree.

2.1 Die buiteblad

’n Naïewe, kinderlike en vrolike element word geaktiveer deur die strokies-prentkarakter van die buiteblad – herhaal in die talle verwysings na kinders en die digter se eie jeug. Jeugdigheid en onskuld word direkte teenstelling vir die erns, hartseer en harde werklikheid van die daaglikse bestaan. Die herinnering aan die kinderjare word in ’n onderhoud met Ronel Nel (Marais, 2006:8) só deur Marais verwoord: “’n Mens se kinderjare is jou kosbaarste herinneringe aan onskuld en ’n baie intense ervaring van die wêreld – dit is ’n onthoude, deels verbeelde kosmos waar die wortels van kreatiwiteit lê en dit is onlosmaaklik deel van jou moedertaal”. Verder sê hy in hierdie onderhoud dat die “Dr. Seuss-met-die-winterblues-illustrasie” die “regte atmosfeer” vir die bundel skep (2006:8).

Wanneer die buiteblad as parateks geanaliseer word, word die reismotief “buite” die bundel in die vorm van ’n strokiesprent-illustrasie aangekondig: buite-wees en op reis wees na die buitenste ruimte – met die maan en sterrehemel as moontlike bestemming. Die beeldteks word as simboliese representasie ingespan om vollediger sin te maak uit die woordteks wat volg – die ervaring van buite-wees word aan die leser-kyker bekendgestel en die strokiesprent bied die gegewe aan as ’n primêre storielyn, soos by ’n kinderverhaal. Die reis is as’t ware ’n ontdekking van ’n nuwe wêreld, maar ook ’n voortdurende terugkyk en herinnering aan die ou wêreld. Daar word op meer as een wyse gekyk: van buite na binne, maar ook van binne na buite. Laasgenoemde geskied nie net deur vensters wat op die buitenste ruimte gerig is nie, maar ook deur middel van die moderne tegnologie, waar die satellietskottel toegang verleen tot die massamedia en globale kommunisienetwerke. Die ruimte daarbuite is globaal, onafgebaken, sonder persoonlike of nasionale identiteit. Die van-buite-af-binnetoe-kyk staan self ook in die skadu van globalisering en identiteitloosheid: al die wonings lyk dieselfde, al die vensters lyk dieselfde en by implikasie lyk/is al die mense ook eenders, sonder identiteit, deel van die naamlose massa van regoor die wêreld. Daar is lig in net een van die vensters van die voorste drie geboue of huise, aan die rand van die bladsy, aan die rand van die voorstelling, wat alreeds ’n moontlike vooruitwysing kan wees van die spreker-digter se buitestaanderskap. Die maan skyn op die agterblad, die kant wat aanvanklik verborge is vir die oog van die leser-kyker. By implikasie is die maan ver, deel van die buitenste ruimte en sluit aan by die tema van afstandelikheid, uitsluiting en onbereikbaarheid.

Onderliggend aan die kinderlike gegewe is ’n vreemdheid of vervreemding, ’n dreigende atmosfeer wat geskep word deur gedempte tersiêre kleurgebruik. Hiermee word ’n tweede laag betekenis onder die naïewe oppervlaktebeeld opgeroep – die gewaarwording van reeds in die buitenste ruimte wees. Die beeldteks roep ’n vreemde, kil winterlandskap op waarin enkele vlammende, vallende blare al aanduiding van ’n verbygegane somer en warmte is. Hierdie visuele aanbod van die winterseisoen vind weerklank in die omvattende inhoudelike opstapeling van seisoenale merkers waar winter/somer, warmte/koue en dag/nag teenoormekaar gestel word. Voorts gee die illustrasie, wat gestroop en sonder menslike lewe is, die gevoel van verlatenheid wat die eensaamheid en sosiale afgeslotenheid van die individu onderstreep. Die geboue kom visueel onvriendelik en onhuislik voor – allermins ’n beeld van tuiswees en geborgenheid.

Die buiteblad bied aan die leser ’n melankoliese uitsig op ’n troostelose landskap wat verband hou met die verliesmotief en onderliggende depressiewe toonaard van talle van die gedigte. Die gelyktydig kinderlike en dreigende aard van die buiteblad sluit aan by die idee van ’n dubbele bewussyn wat geaktiveer word.

2.2 Die motto’s

In terme van die onderskeid tussen periteks en epiteks kan die motto’s as epitekste gesien word. Die eerste motto, ’n aanhaling uit Raymond Carver se teks Locking Yourself Out, Then Trying to Get Back In lui soos volg:

You simply go out and shut the door
without thinking. And when you look back
at what you’ve done
it’s too late. If this sounds
like the story of a life, okay.

In hierdie aanhaling word die dubbelgerigtheid en dubbele bewussyn wat reeds deur die bundeltitel en buiteblad gesuggereer is, verder gevoer: die prosesse van uitgaan en terugkeer staan sentraal, met die onomkeerbaarheid van die situasie. Daar is ’n element van vergeefsheid: dit is te laat om enigiets daaraan te doen. Die bondigheid, intensiteit en minimalisme waarvoor Carver se oeuvre bekend was, word deur hierdie aanhaling geaktiveer. In ’n onderhoud op Versindaba erken Marais self dat sy poësie beïnvloed is deur die werk van Raymond Carver en Czeslaw Milozs (Marais, 2007).

Carver skryf in ’n styl wat as “Dirty Realism” (Dobozy, 2001:43-50) gedefinieer word en word saam met Charles Bukowski as die vader van die Vuil Realisme bestempel (Santana, 2006:71). Hierdie literêre beweging (rofweg vanaf 1970 tot 1980), wat meestal kortverhale maar ook poësie insluit, vind sy oorsprong in Noord-Amerika en is afkomstig van die minimalisme. Die narratief word gekenmerk deur ’n ekonomie van woorde wat op oppervlaktebeskrywing en nietige, futiele handelinge van die alledaagse lewe fokus. Dikwels word onderwerpe soos die ongehude moeder, die motordief, die grypdief, die dwelmafhanklike en die verwerpte huweliksmaat aangespreek – die uitgeworpenes van die samelewing. Belangriker nog is dat dit ook die die depressiewe middelklaswerker binne ’n uitsiglose omgewing insluit (Santana, 2006:70). Daar word met ontstellende afstandelikheid geskryf terwyl die onderbeklemtoonde, ironiese en soms wrede stem duidelik hoorbaar is. Dit kan humoristies voorkom maar word altyd met groot empatie gedoen (Santana, 2006:70).

Dieselfde gestroopte, onopgesmukte skryfvorm en oppervlaktebeskrywings vind weerklank in Marais se poësie: die uitsigloosheid van die omgewing en die dikwels ironiese beskrywing van die spreker-digter se depressiewe omstandighede en die gebroke huwelik. Die spreker-digter ervaar homself as uitgeworpene, in sy liefde verlaat, aan die rand van die samelewing – en hierdie emosies word in gestroopte praatpoësie aangebied.

In die tweede motto, ’n aanhaling uit die gedig “Ein Wintermärchen” [’n Winterverhaal] van Heinrich Heine, word temas aangeraak wat deurlopend in die bundel hul opwagting maak. In hierdie gedig van Heine gaan dit om ’n politiese, vaderlandse inhoud, met ’n soms snydende ironiese en satiriese kritiek op die toestande in sy vaderland. Heine was sy tyd ver vooruit in sy daarstelling van ’n wyer blik op Europese integrasie teenoor ’n eng Duitse identiteit en “Ein Wintermärchen” word gesien as die beste gedig wat nog deur ’n emigrant geskryf is.

In die gegewe motto-aanhaling word melding gemaak van ’n groot oordeelsfout wat begaan is, by implikasie die verlaat van die vaderland, en dan die heimwee en nostalgie wat uitgedruk word met die versugting dat die vaderland saamgeneem kan word aan die sole van die voete. Die digter, Heine, sien homself as iemand met ’n liefde vir sy vaderland, maar terselfdertyd ook as slegs ’n besoeker en ’n gas in sy eie land. Heine is veral gesien as die meester van ’n natuurlike liriese styl en talle van sy gedigte is deur Franz Schubert getoonset, wat aansluiting vind by die tema van verlore liefde. Daar is egter ook die implisiete verwysing na die siklus verse, “Winterreise” van Wilhelm Müller, tydgenoot van Heine, wat handel oor verlore liefde en die tragiese toestand van die menslike natuur. Heine se keuse van sy gedigtitel verwys implisiet na die toestand van bannelingskap van die menslike hart – die ontheemding van die skrywer van sy vaderland (waar sy hart is) en sy Heimatssehnsucht of vaderlandsverlange. Heine transformeer Müller se treursang oor die geliefde in ’n treursang oor sy verlore Duitsland (Pugh, 2004:667-679).

In die Marais-bundel word die proses van ontheemding en vaderlandsverlange parallel gestel aan die proses van vervreemding tussen hom en sy geliefde en die verlange na die geliefde. Net soos in die geval van Heine se gedig, word dit gedoen teen die agtergrond van die onvriendelike winterkoue van Duitsland – ook die natuur word in teenstellings uitgebeeld: die grimmige Europese (Duitse) winter teenoor die sonnigheid en warmte van Suid-Afrika. Hierdeur word nog ’n deurlopende motief in die Marais-bundel aangesny.

3. in die buitenste ruimte: die titel as sleutel

Die titel van Marais se bundel, in die buitenste ruimte, as deel van die parateks, vestig onmiddellik die leser se aandag op die ruimtelike aspek van die bundel: ’n bepaalde gesitueerdheid. Volgens Bachelard (1996:4-6) se ruimtelike opvatting is ruimtes nooit neutraal of betekenisloos nie, maar versmelt met die mens se verlede en herinnering, die plek waar die verlede gerekonstrueer word. Die essensie van die mens se bestaan word bevat binne bepaalde beskermende begrensinge. Hieruit volg dus dat as die mens hierdie begrensinge ophef hy homself in ’n vakuum bevind waar sy kern as mens in gedrang kom. Die toe-eiening van ruimte is een van die prosesse van assimilasie waardeur die mens metafories aan sy ruimte gekoppel word, waardeur sy herinneringe, belewenisse van geluk en drome, sy kultuur en waardesisteme as identiteitskepping optree. Identiteit is derhalwe onlosmaaklik verwant aan ruimte – as plek waar drome beskerm word, waar die integrasie van denke, herinneringe en drome plaasvind (Bachelard, 1996:6). Die verlies van hierdie ruimte veroorsaak emosies van angs, van vrees vir die onbekende en van vrees vir die Ander.

Die volgende kernmotiewe word in die titel aangekondig:

3.1 Binne-wees: in

Die in/binne-posisie sluit die volgende in: om fisies binne ’n huis of ’n gebou te wees; om binne die eie land, taal en kultuur te wees; om in die eie lyf te wees; en om in ’n verhouding wees. ’n Ruimtelike gesitueerdheid word veronderstel, wat geborgenheid, hoort, sosiale verbondenheid, warmte en kulturele eiening impliseer. Die in-posisie word dikwels gekoppel aan die Suide, Suid-Afrika, somer, son, warmte, die verlede, die kindertyd en jeugherinneringe. Een van die treffendste gedigte in terme van die binne-posisie is die gedig “Gebed in ’n Boeing” (24) waarin die spreker-digter vertel hoe hulle as kinders saam met hul oupa deur die Groot Karoo ry: “as ons sing en lawaai/soos die son sing en swaai” (31) – waardeur ’n geborgenheid van ruimte, (“in my oorlede oupa se ’74 bruin Audi”), tyd (“’74”) en geografiese plek (“Groot Karoo”) tot stand gebring word. Sosiale verbondenheid, samehorigheid en sorgeloosheid word in dieselfde gedig verwoord deur “soos op ’n kleuterpartytjie/klim en inbondel”. Die gedig word ’n nostalgiese rit terug die verlede in terwyl die maan, as vergestalting van die buitenste ruimte, geen bedreiging inhou nie, maar juis die eg-Afrikaanse FAK-liedjie, Suikerbossie, waarin daar “saam onder deur die maan” geloop word, oproep. Hierdeur word ’n dubbele bewussyn van gelyktydige binne- en buite-wees geaktiveer. Die oorspronklike “loop” van die FAK-liedjie word vervang deur “oorloop /soos die Gariepdam donder/oor die rand/van die nag se wydste kant”. Onmiddellik is die dreiging terug: “donder” suggereer ’n val die oneindigheid in, ’n verlorenheid van waar daar geen terugkeer is nie; ’n finale uitsluiting. In dieselfde gedig word liggaamlike en geestelike gesitueerdheid deur die woorde “in ons ou ekkies” gesuggereer. Dikwels word die voorsetsel “in” as plaasvervanger gebruik vir die taalkundig korrekte voorsetsel, byvoorbeeld in die gedig “Middagslapie”: “in ’n reëndag”(68) (in plaas van op ’n reëndag) en “In die Oujaarsnag” (50). Die fokus word dus telkemale gevestig op die posisionering binne ’n tyd, ’n plek of ’n toestand.

Die nostalgiese verlange na insluiting by ’n verlore ruimte uit die verlede word sterk verwoord in “Van waar ek vannag balanseer” (38) wanneer die digter sê: “Ek wil my Boeretroos drink/en my trane slyp”, en in “So hou die mens homself aan” (70) “stuur” die digter “liefdegroete” aan sy geliefdes “in die Vallei van Verlatenheid”, waardeur die dubbele bewussyn nogeens geaktiveer word. Ook in die die gedig “Ouma is dood?” (82) word ’n blik gegee op ’n sorgelose, geborge kindertyd, omring deur familie, vreugde en vrolikheid, terwyl die Suid-Afrikaanse landskap dikwels aan bod kom in die alledaagse en die triviale waardeur kulturele en sosiale identiteit geskep word, byvoorbeeld: “Cobra-krane”, braaivleisvure”, “vibacrete-mure” en “gholfbalposbusse” (83).

Verwantskap aan ’n taal is nog een van die aspekte van insluiting wat verwoord word. In “Gebed in ’n Boeing” (24) “bid” die digter “per ongeluk […] in Afrikaans” en in die gedig “In Duitsland waar die wolke in gelid marsjeer” sê die spreker-digter: “Afrikaans word jou huisgod, jou altaar”. Die kompleksiteite en permutasies van diaspora vind dikwels neerslag in godsdienstige en rituele praktyke, of selfs die gebrek of vervanging daarvan – soos blyk uit begenoemde aanhaling, waar die taal as’t ware die plaasvervanger van godsdiens word. Vertovec (2009:142) maak in dié verband melding van die wyse waarop hierdie permutasies die aanpassings wat aan die religieuse praktyke aangebring word, kenmerk – “a religion of ’nowhere’ of transcendence”.

3.2 Buite-wees: die buitenste (ruimte)

Die buite-posisie veronderstel eerstens letterlik om buite die aarde se atmosfeer te wees. Hierdie posisie word veral gesuggereer deur die verwysings na die film Star Trek (15, 39, 93) en kosmiese verwysings soos “êrens aan die gatkant van die kosmos” (71), “wit draadstoele tussen die sterre” (70), “om my skuit weg te stoot, en/van die brandsiek-aarde/te vergeet” (52) en die verwysing na die bundeltitel “in die buitenste ruimte” in “In die bad” (30). Die spreker-digter voel homself tot so ’n mate uitgesluit dat hy net sowel in die buitenste ruimte kon wees. Op ’n simboliese vlak dui buite-wees op die posisie van uitgewekene wees, vreemdeling-wees, nie tuis in jou eie omgewing/land/vel/familiekring/ taal nie. Laastens dui buite-wees ook op buite ’n verhouding wees (buite die liefde staan). Die twee posisies word in binêre opposisie met mekaar gestel, ’n patroon wat sigself herhaal in die verwante en opvolgende motiewe, byvoorbeeld dag/nag; naby/ver; hier/daar; sien/nie sien nie; bly/voortgaan; lewe/dood; tuis/op reis; ek/jy; mooi/lelik; insluiting/uitsluiting; jeug/ouderdom; vervlietendheid/ewigheid; bo/onder; toe/nou; verlede/hede; gegrond/onvas; insluiting/uitsluiting; geborgenheid/blootstelling; noord/suid; eendersheid/andersheid; en alleen/saam. Natuurelemente word dikwels gebruik om die troosteloosheid van die buite-posisie uit te druk terwyl die herhaaldelike polarisering van seisoenale en tydsmerkers soos dag en nag, die dae van die week, sonskyn, reën en sneeu as metafoor optree vir die polarisasie tussen Europa en Afrika en binding aan die bundel gee. Die seisoenale merkers vind intertekstueel weerklank in die gedig van Heine waarin die natuurelemente en merkers ook belangrike rolle as metafore speel (Schmidt, 1981:175-176). Samehangend hiermee word kleur- en atmosferiese merkers soos grys en grou en donker ook dikwels gebruik.

’n Verdere aspek van buite-wees neem die vorm aan van uitsluiting van die moedertaal, wat in “Die vlamdans van herinnering” (97) as volg verwoord word: “Dis hier waar die vreemdeling/gelyk word aan die onthoude uitspansel /van moeder, taal en verlies”. Ook in “Bundesstraße 51” (75) word verlies aan taal verwoord: “die taal waarin ek gebore is het verdwyn soos ’n tuisland/moes toemaak soos ’n haarsalon vir honed/aan die verkeerde kant van die spoor”.

Ballingskap en die ontheemdingsbelewenis word dikwels verwoord in terme van die nagmerrie-agtige, soos in die gedig “Droom” (80), waarin die digter homself as gevangene “agter maanligtralies” sien. In “Middagslapie” (68) maak die spreker-digter melding van die buite-liggaamlike waarneming van “uit” die lyf probeer kom, en in “In my ma’le se tuin” (22) word die tuin, wat normaalweg as nostalgiese paradysgegewe aangebied word soos in die gedig “Lea Andrews” (61), getransformeer tot ’n plek van “nagmerries en hoë heinings”. Die heinings dien ’n dubbele doel: dit is die liminale grens wat beide insluiting en uitsluiting veronderstel en derhalwe ’n dubbele bewussyn verteenwoordig. Die tuin as ruimte word ontgin as metafoor vir hibriditeit: herinneringe aan die vaderland versny met die donker kant van die hede wat opgeroep word deur woorde soos “bang”, “nagmerries”, “rou” en “dooie wind” (22).

Verlies neem in die Marais-bundel velerlei vorme aan. Eerstens is daar die verlies van die geliefde en aan liefde. Die persoonlike verlies word die metafoor vir die globale – die persoonlike verhouding teenoor die globale ontheemdingsproses. Skuldlas en groepsdruk word deel van hierdie ervaring. In “As ek deur geslote ooglede onthou” (93) vergelyk die digter die geliefde met die Starship Enterprise wat “outonoom / deur tyd en ruimte suis”. Sy word deel van die “buitenste ruimte”, afstandelik en onafhanklik van hom. Nog ’n terrein van verlies is dié van verlies aan kommunikasie en die voorkoms van kommunikasiesteurnisse, byvoorbeeld “die telefoon lui nooit nou nie” (88). Daar is ook ’n verlies aan luister en dus ’n verlies aan uitreik om te kommunikeer en om boodskappe te ontvang (9); ’n verlies aan lees en sien (9).

Uitsluiting word verwoord as ’n stadige dood, ’n doodswens en selfs regressie na ’n verlore kinder- of babatyd. Die rouproses word die wyse waarop die digter ’n konneksie met die vaderland probeer behou. In “Aan ’n seegroen kombuistafeltjie êrens” (71) sê die spreker-digter: “Jy loop lê nie soos ek in die bed/om aan jou kinderdae te suig/soos ’n baba aan ’n duim nie.” En verderaan: “Ek sê/om bietjie vir bietjie dood te gaan/is natuurlik […]”. In “Tussen ver en nietig” (88) verklaar die digter: “Verlange hang my aan my enkels by die venster uit”. Aangrypend en tekenend van die rouproses is ook die omgekeerde waar in die gedig “Die vlamdans van herinnering” (97) waarin dit die digter is wat deur sy verlede vergeet word:

Hier is die woord “ma”
’n wolkekrabber
in ligte laaie;
die woord “pa” ’n brandstapel
vir name en plekke
wat dreig om my te vergeet

Die rouproses sluit aan by die verlies van die geliefde. Soto-Crespo (2002:345) is van mening dat die verlies van die geliefde uiteindelik ’n allegoriese verhouding word wat ’n reeks konneksies bewerkstellig. Die vervlegtheid van die verlore liefde en die verlore vaderland word ’n deurlopende refrein in die bundel en dui ook op die digter se uitgeslotenheid van die liefde. Uitgeslotenheid hang saam met emosies van verlies, die ontheemdingsbelewenis, selftwyfel, depressie, skeiding (18), hartseer (16), vrees en eensaamheid. Daar vind ’n verlies aan vastigheid plaas (29), ontevredenheid en onvergenoegdheid (11), onsekerheid (19), bekommernis (19) en vervreemding van die alledaagse (19). Soms word die omgekeerde gevind: byvoorbeeld in “Dis buite die danssaal” (36) waar ‘buite’ juis warmte veronderstel, wat nogeens aanduidend van die dubbele bewussyn is.

In die gedig “Up so close” is ’n verlies aan sig ter sprake, en in die gedig “Tussen ver en nietig” vind ’n afstandelike kyk plaas: “Van die woontstel oorkant die straat sien/’n vrou met ’n koppie koffie by die venster/’n man voor ’n computer sit” (89). Verlies van plek staan egter sentraal tot al die ander vorme van verlies. Die term “unhoused” en “extraterritorial” verwys nie net na hierdie hawelose toestand nie, maar dikwels ook na die sogenaamde verlore generasie (Kaplan, 1996:30), die polarisering tussen “placement” en “displacement” en die wyse waarop ontheemding en afstandelikheid soms ’n selfgekose posisies is wat die individu inneem, nie afgedwing deur mag nie, maar gekies deur eie begeerte. Die verlies van plek word dan ’n selfgekose vervreemding, die vreemd-word teenoor ander, maar ook vreemd-word teenoor jouself. In Seeman se Vervreemdingsteorie (1959:784-787) identifiseer hy vyf eienskappe: magteloosheid, betekenisloosheid, normloosheid, sosiale isolasie en selfvervreemding, eienskappe wat by herhaling aangetref word in Marais se bundel.

Magteloosheid en die onvermoë om tot optrede oor te gaan word onder andere uitgedruk in “Sondag laat – Barcelona: “ek sit en kyk/na jou/sit net/en kyk na jou” (17) en “soos jy/kan ek nie anders nie” (74). Betekenisloosheid van die digter se bestaan en sy lewe word in “In die donkerkamer” (49) verwoord, waarin die oppervlakkigheid van sy bestaan en sy onvermoë om betekenis in sy omstandighede te sien, soos volg uitgedruk word, met die ondertoon van gelate aanvaarding van die situasie. Die proses van selfvervreemding word bevestig wanneer die spreker-digter sê: “Al wat van jou oorbly/is die buitelyne van ’n leemte” (40). Die self bestaan in verhouding tot die omgewing, en self-vervreemding hou dus verband met die proses waardeur die individu van sy eie belange en sy eie liggaam vervreemd raak. Verlies aan ruimte en dus aan plek en identiteit-plek is die mees diepgaande verlies van almal.

Uitsluiting en buite-wees en die gepaardgaande gevoel van verlies veronderstel buitestanderskap en die Ander: deur die verskuiwing vanaf die sentrum na die periferie (van binne na buite), verplaas die digter homself na gemarginaliseerde konteks en word hy letterlik die Ander, en sy ruimte waarheen hy terughunker, die Ander se land, soos alreeds in die openingsgedig (9) uitgedruk: “selfs al woon jy ver/in ’n ander land”. Die lewe self word die Ander: “tweedehands en plaasvervangend” (49) en “alles anders/[is] verby” (39). Vanuit hierdie nuwe posisie vind daar ’n voortdurende terugkyk plaas – ’n terugkerende blik wat reeds in die Carver-aanhaling in die motto aangekondig word. In aansluiting hierby maak Vertovec (2009:63) melding van “back there” wat as ’n verwysingspunt vir waardes en optrede en selfs as ’n strategie van perspektief dien. Hieruit voorspruitend is ’n emosionele transnasionalisme wat ’n stryd tussen eie verwagtinge en verwagtinge van die ouer of jonger generasies tot gevolg het (2009:63).

Daar word ook van buite af teruggekeer, aarde toe, vaderland toe. Dit word verwoord deur verwysings na “weer grond toe” in die gedig “Groot” (23) en “gil en stort” (26), “val en tuimel val en tuimel” (31) en “ek laat los” (58) – wat aanduidend is van die feit dat ’n terugkoms nie noodwendig ’n herstel teweegbring nie, maar eie angste en hartseer inhou. ’n Transformasie is bewerkstellig met die verskuiwing van die binne-posisie na die buite-posisie. Die spreker-digter is nie meer dieselfde nie. Identiteitsverlies sowel as identiteitsverruiming is ondergaan.

3.3 Die ruimte-motief

n Marais se bloemlesing As almal ver is: Suid-Afrikaners skryf huis toe skryf hy in sy essay oor die gebondenheid van identiteit aan herkoms. Hy voer aan dat “die plek waar ek vandaan kom, die plek waar ek hoort en van weggevlug het en na terugverlang het, nie ’n plek op ’n kaart was nie. Dit was nie ’n plek wat jy kon afneem of besoek nie, maar ’n onthoude plek, ’n verbeelde plek ten diepste verstrengel met taal en rou emosie” (Marais, 2009:250). Ashcroft (2001:125) tref ’n duidelike onderskeid tussen die konsepte van plek as plek van hoort en andersyds plek as ruimte of ligging. Plek van hoort verwys hoofsaaklik na die wyse waarop die individu vorm gee aan sy plek-as-tuiste in die wêreld. Dit is hierdie plek wat uiteindelik vormgewend en onlosmaaklik deel is van die individu se identiteit en wat alle ander ruimtelike ervarings bepaal en definieer: ’n identiteit-plek. In Marais se bundel is dit hierdie ruimte as identiteit-plek wat binne-wees en buite-wees definieer, maar wat terselfdertyd ook die tussenlandskap of tussenruimte definieer en afwesigheid omlyn en die spreker-digter aan die rand van albei ruimtes, in ’n dubbele bewussyn plaas.

Oor die verwantskap tussen ruimte en identiteit het Larsen (1997:291) die volgende te sê: “It does not just define part of one’s life; one’s entire life, including everything it contains, belongs to landscape.” Waardes word aan ruimte toegeken deur middel van komplekse prosesse van menslike assimilasie en transformasie waarin kultuur, verbeelding, waarneming en herinnering ’n rol speel.

Ruimte is ’n persoonlik-gelaaide en emosionele begrip wat in verhouding staan tot kulturele, sosiale en selfidentiteit, maar word toenemend onder druk geplaas of ondergaan verskuiwing en herevaluasie as gevolg van die diaspora oor land- en taalgrense heen. Deur geografiese ‘displacement’/vervreemding/ontheemding/ verplasing/ontworteling vind daar ook ’n wisselende verlies aan kulturele, sosiale en selfidentiteit plaas. Sodoende verkry ou en nuwe ruimtes ’n positiewe of negatiewe waarde-oordeel as gevolg van subjektiewe belewing van die landskap. Daar kom ook liminale tussenwêrelde tot stand waardeur ’n dubbele bewussyn geaktiveer word.

Soos in die inleiding aangevoer, word die komplekse aard van die binne- en buite-wees uitgedruk in die dubbelgerigtheid of dubbele gesitueerdheid waar die digter homself nie net binne albei ruimtes bevind nie, maar ook buite albei, waardeur ’n dubbele uitgeslotenheid bewerkstellig word. ’n Voorbeeld van binne-albei-ruimtes-wees, kan gesien word in die gedig “In die bad” (31): “in ’n bad / in ’n woonstel / in die buitenste ruimte”. Hierdie hibriditeit word onder andere uitgedruk in aspekte van naby- en verwees, maar verkry ’n soos verwoord in die gedig “Up so close” (10), waarin nabyheid juis tot afstand aanleiding gee, en albei gelyktydig bestaan. Die digter haal ’n liedjie van Cake uit die album “Motorcade of Generosity” (1994) in die gedig “Up so close” aan:

Ek sê dis soos daai lekker song van Cake:
Up so close
I never get to see your face
Microscope
I might as wel [sic] be out in space

Om binne te wees beteken nie noodwendig om die emosionele en sosiale kontak te maak, wat noodsaaklik is vir identiteitvorming nie. Afstand word gerelativeer binne die ruimtelike konteks. In die gedig “Vierde verdieping, in die hoek” (13) lui die slotreëls: “eendag gaan ek huis toe/twyfel of ek dit vandag tot in die badkamer gaan maak”. Ook in “So hou die mens homself aan” (70) waar die digter “deur ander tralies/terugverlang”, is ’n dubbelgerigtheid ter sprake, wat aansluiting vind by die bundeltitel as dubbele bewussyn: die gelyktydige buite-wees en binne-wees, maar ook van nêrens wees nie. Dayal (1996:47) beskryf dit as volg: “Doubleness as I am conceptualizing it is less a ‘both/and’ and more a ’neither just this/nor just that’. My attempt here is to conceive doubleness negatively, to explode the positive and equilibristic constructions of diaspora around the desire for belonging ideally to two or more places or cultures.” ’n Gedifferensieerde betekenis van “hoort” kom tot stand, grenssones tussen kulture verbrokkel en “die vreemdheid van die bekende” word raakgesien, of soos Dayal (1996:49)dit stel, “ourselves-as-others, others-as-ourselves”. Ook in die gedig “Middagslapie” word hierdie dubbele gesitueerdheid deur die digter verwoord, waarin hy homself gelyktydig binne en buite sy eie liggaam bevind, wat simbolies is van sy dubbele gesitueerdheid tegelyk binne en buite twee ruimtes.

Hoewel sosiale isolasie in ’n enkele ruimte dikwels verwoord word, verbreek die digter hierdie patroon in “In Duitsland waar die wolke in gelid marsjeer” (43) verbreek wanneer hy sê: “Duitsland is seker maar soos orals –/die soort van plek waar jy bang is/dat Die Mense gaan uitvind van jou,/gaan weet van jou”. Die Ander ruimte as buite-ruimte word nou dieselfde as die eerste, geliefde binne-ruimte; assimilasie tussen binne en buite vind plaas, polarisasie en binêre opposisies word opgehef en ’n buite-albei-ruimtes-wees kom tot stand met die spreker-digter as buitestander aan die rand van alle ruimtes. In hierdie bundel word die buite-ruimte dikwels geskep of verwoord in terme van ’n stedelike identiteit. En stedelike ruimte hang saam met stedelike kennis, gedefinieer as die vermoë om te improviseer, te oorleef en bowenal om suksesvol in die stadsruimte te wees (McLaughlin:156). Die stad as ruimte word gesien as a goed georganiseerde netwerk van koördinate, ’n beweeglike funksionerende sisteem, ’n “place as space to which a shared meaning has been attributed” (Vlasselaers:103), wat op ’n sosiale en gedeelde identiteit dui. Terselfdertyd kan die stadsruimte egter ook ’n plek van uit plek wees, van uitsluiting, ontmensliking en konstante verandering. ’n Woonstelgebou in ’n stad in Oos-Berlyn word deur die digter beskryf as “’n hol blok beton” (10); in “Verleë” ry die digter per bus skool toe deur “die ’nasskalte’ suburbs/van Bremen/nog steeds ’n toeris en toeskouer” (53); en in “Bundesstraße 51” sien hy “’n desperate rokie bo ’n wit dakkie/gevang in die ysig lae lug” (75).

In die gedig “Sondag laat – Barcelona” word die stad Barcelona beskryf as “vol van ver en weg […] dat alles na ’n ander lewe moet proe” (16) – ’n bevestiging van die gevoel‘van verlies en uitsluiting. Die digter bevind hom by geleentheid in ’n “skemertrein na Bremen” (29), wat behalwe die verlatenheid wat die woord ‘skemer’ oproep, ook op konstante beweging en verandering dui. In “Jy moet jou eie graf grawe” (46) bevind die digter hom “in koue reën” voor die nuwe “Wal-Mart in Bremen” in “die ewige grys / van die parkeerterrein / onder nimmereindigende kragdrade”. Binne die stedelike ruimte “hou alles aan met aanhou” – weer eens ’n verwysing na die immer bewegende, veranderlike en liminale aard van die stadsruimte as metafoor vir die spreker-digter se liminale toestand.

4. Tussenlandskap en liminaliteit: plek van onthou en plek van vergeet

Dayal se standpunt oor ’n dubbele bewussyn maak voorsiening vir die persepsie van diaspora as liminaal en onvoltooid (Dayal, 1996:51). Aguirre et al. (2006:6) beskryf limen as die drempel tussen twee ruimtes, “a threshold separating but also relating A and B, […] a crossover, a transgression or an entry into the Other”. Liminaliteit dui voorts op onvolledigheid en onvoltooidheid (Dayal, 1996:51), ’n proses en ’n toestand van wag, ’n eindelose en deurlopende transformasie van die self (Dayal, 1996:54). Die prosesse van identiteitvorming, hetsy individueel of kollektief, sluit noodgedwonge ook komplekse aspekte van grense en grensvorming, transformasie en grensoorskryding in.

Die digter se liminale toestand word tot stand gebring deur sy ervaringe as reisiger. As reisiger verplaas hy homself van een ruimte na ’n ander en ’n proses van transformasie vind plaas. Die bekende en veilige word gedekonstrueer tot die Ander; voltooidheid word gefrakteer. Die terugkyk deur middel van herinnering bring vervreemding mee omdat ook die bekende anders lyk ná die blootstelling aan die ervaring van reis. Hierdeur word ook herinnering ’n hibriede gegewe; verbeel en onthou is dikwels onlosmaaklik vervleg. Liminaliteit as ruimtelike tussenlandskap van gevangeneskap word verwoord in “Bundesstraße 51” (75) waar die digter “vasgevang in herinnering/in limbo/[…]/gevang” is.

Die liminale posisie wat die digter inneem is ook die grensposisie tussen herinner en vergeet. In “So hou die mens homself aan” (70) praat die digter van “’n vroeër, vreemder lewe” waardeur sy vervreemding van die bekende lewe in sy vaderland uitgedruk word en in “Jy moet jou eie graf grawe” (47) praat die spreker-digter van “baie pekke” waar “alles lankal verby” is. Ook in “Die vlamdans van herinnering” (97) word melding gemaak van “vergeetsug”. Die ruimtes van sy jeug en van sy herinnering verander of gaan tot niet. Herinnering en vergeet is uiteindelik onlosmaaklik deel van mekaar. Die prosesse van onthou is juis die onderliggende prosesse wat die vergetelheid bring. Die konsep van herinnering word nêrens meer akuut verwoord nie as in “Die vlamdans van herinnering” (97), wanneer “onthoude” gelees word as beide herinnering en weerhouding: “Dis hier waar die vreemdeling/gelyk word aan die onthoude uitspansel/van moeder, taal en verlies”.

Die reismotief, wat soos ’n goue draad deur die bundel loop, kan eweneens as liminale toestand beskou word. Dit veronderstel ’n beweging van een ruimte na ’n ander deur ’n transformerende grensruimte , transformasie teweeggebring deur die reisproses. Daar word gereis na die buitenste ruimte (soos die titel suggereer), van kontinent tot kontinent, en op mikroskaal word reise per bus, trein, trem en motor onderneem. In “Verleë” (53) bevind die digter homself in ’n bus, uitgedruk as ’n negatiewe ervaring: “Ry-ry-ry in ’n slegte bui”. Hy bevind hom ook alternatiewelik in ’n trem (14), in sy oupa se kar (24) en in ’n “metaalblou BMW” (65) waarin hy “wegdryf” na “’n plek sonder woorde,/’n plek sonder sein”. Die gebruik van die woord “wegdryf” impliseer ’n gevoel van onvastigheid en buiteruimelikheid waardeur lug of water geïmpliseer word as teenoorgestelde vir vaste grond en aarde. Dan is daar ook die verwysing na “papiervliegtuie” in “Ouma is dood?”(82) wat nie net op broosheid en verganklikheid dui nie, maar ook op die kinderlike, ’n verbeeldingstog van die reisiger. In hierdie gedig word die papiervliegtuig metafories die woord of taal waarmee op reis gegaan word: “’n gedig/soos ’n papiervliegtuig wat nooit val nie.”

Taal word uiteindelik die instrument waarmee die herinnering herroep en herverbeel word, waarmee dit wat nie op oomblik sigbaar of waarneembaar is nie, tot stand gebring word. Taal faal nie, hou steeds aan met “vlieg”, hoewel die digter dikwels vind dat hy wegdryf “na ’n plek sonder woorde,/’n plek sonder sein” (65). Volgens Adéle Nel (2006:190) veronderstel liminaliteit ’n drempel tussen die konkrete en abstrakte ruimte aan die een kant, en die innerlike of metafisiese ervaring wat in die skryfproses uitgedruk word. Taal word as’t ware aangewend as wyse om die liminale oor te steek en om die self binne die nuwe ruimte te plaas.

Die nou verband tussen reis en verbeelding word in Willie Burger (2009:186) se artikel oor taal as ingang tot die wêreld ondersoek waarin hy daarop wys dat die afwesige teenwoordig gemaak word deur taal. In “Bundesstraße 51” (77) sê die digter byvoorbeeld: “Om […] te ry is/om te onthou”. Ook in “Soms ontmoet jy iemand” (40) praat die digter van ’n oseaan “gedroom van woorde” – dus, ’n plek wat tot stand kom deur middel van woorde.

5. Slot

Die benutting van die paratekstuele gegewens in die bundel van Marais blyk effektief te wees deurdat dit as samebindende faktor optree en gestalte gee aan die gevoel van ontheemding, uitsluiting en verlies. Die verkenning van binne/buite-wees vind nie net in die tekstuele inhoud plaas nie, maar ook in die ‘lees’ van paratekstuele gegewens. Die teks en parateks word ’n verslag van enkele aspekte van diaspora as fenomeen, van die gebondenheid aan identiteit en herkoms, die prosesse van verlies en vervreemding, liminaliteit en die oorsteek van grense, asook die komplekse dubbele gesitueerdheid of dubbele bewussyn wat eie aan die diaspora is.

Susan Smith

Universiteit van Fort Hare

Verwysings
Ashcroft, B. 2001. Post-colonial transformation. Londen. Routledge.

Aguirre, M., Quance, R. & Sutton, P. 2000. Margins and Thresholds. An Enquiry into the Concepts of Liminality in Text Studies. Madrid: The Gateway Press.

Bachelard, G. 1969. The Poetics of Space. Boston: Beacon Press.

Burger, W. 2009. Taal as “ingang” tot die wêreld: reis, verbeelding, herinnering en identiteit na aanleiding van Breytenbach se A Veil of Footsteps. Tydskrif vir Letterkunde, 46(2): 184-200.

Callinicos, A. 2004. Obituary: The Infinite Search. Socialist Review, November. [Beskikbaar by:] http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9101. [Toegang: 20 Mei 2010].

Chambers, I. 1990. Border Dialogues. Journeys in Postmodernity. Londen: Routledge.

Combrinch, A., Greyling, F. & Du Plessis, H. 2008. Uit die oogpunt van die buitestander: Die rol van identiteit en ruimte in die skep van ’n gemeenskapseie jeugnovelle. Tydskrif vir Letterkunde, 45(2): 32-47.

Dayal, S. 1996. Diaspora and Double Consciousness. The Journal of the Midwest Modern Language Association, 29(1):46-62, Lente. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stable/4023783. [Toegang: 4 Maart 2010].

Derrida, J. 1997. Of Grammatology. (Vertaal deur Spivak, G.C.) Baltimore en Londen: John Hopkins University Press.

Dobozy, T. 2000. Towards a definition of Dirty Realism. Doktorale proefskrif. Universiteit van Brits-Columbia. [Beskikbaar by:] https://circle.ubc.ca/handle/2429/11068. [Toegang: 20 Mei 2011].

Dobozy, T. 2001. In the Country of Contradiction the Hypocrite is King: Defining Dirty Realism in Charles Bukowski’s Factotum. MFS Modern Fiction Studies, 47(1): 43-68.

Drucker, J. 2008. Graphic Devices: Narration and Navigation. Narrative, 16(2): 121-139.

Du Plooy, H. 1993. Die huis as domein: ’n ganse lewe in ’n intieme ruimte. Stilet, XIV(2), September: 38-52.

Genette, G. 1997. Paratexts: Thresholds of Interpretation. (Vertaal deur Lewin, J.E.) Cambridge: Cambridge University Press.

Greyling, F. 2009. Avontuur: ’n Praktykgebaseerde verkenning van intermedialiteit en materialiteit in ’n boekprojek. Stilet, XXI(2), September: 91-113.

Hambidge, J.  2006. Marais se aangrypende, genoeglike debuut. Rapport, 22 Oktober: 5.

Hugo, D. Buitengewone debuut verwoord buitestanderskap. [Beskikbaar by:] http://www.cgi-bin/giga.cgi?cmd+cause_dir_news_item&cause_id+1270&news_id_3605. [Toegang: 18 Februarie 2010].

Kaplan, C. 1996. Questions of Travel. Postmodern Discourses of Displacement. [g.p.]. Duke University Press.

Larsen, E. L. 1997. Landscape, Identity and Literature. Journal of Literary Studies, 13(3/4): 284-302.

Marais, D. 2006. in die buitenste ruimte. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers.

Marais, D. 2007. Danie Marais: die emosie van ontheemdin. [Beskikbaar by:] http://www.litnet.co.za/cgi-bin/giga.cgi?cmd=cause_dir_news_item&news_id=2490&cause_id=1270. [Toegang: 17 September 2010].

Marais, D. 2009. As almal ver is: Suid-Afrikaners skryf huis toe. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers.

McLauglin, F. 2001. Dakar Wolof and the Configuration of an Urban Identity. Journal of African Cultural Studies, 14(2), Desember: 153-172.

Meyer, S. 2006. Reise en identiteit: aspekte van plek en hoort in verhale van Elsa Joubert en Riana Scheepers. Literator, 27(2), Augustus: 61-82.

Nel, A. 2005. Tot verhaal kom: Dagboek teen ontheemding en verlies. Stilet, XVII(2), Junie: 87-102.

Nel, A. 2006. Die digter in transito: reisverhale en liminaliteit in Lykdigte en Ruggespraak van Joan Hambidge. Literator, 27(7), April: 189-210.

Nel, A. 2007. Spore van migrasie en verlies in Krzysztof Kieślowski se Three colours trilogy. Literator, 28(2), Augustus: 1-20.

Nel, R. 2006. Marais dig kinderlik eerlik. Beeld, 29 November: 8.

Odendaal, B. 2009. Narratiewe elemente in Danie Marais se debuutbundel in die buitenste ruimte (2006). Stilet, XXI(2): 114-133.

Peters, P. 1997. “Ergriffenheit” and “Kritik”: Or, Decolonizing Heine. Monatshefte, 89(3):285-306. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stable/30153659. [Toegang: 13 Oktober 2010].

Pugh, D. 2004. Heine’s Aristophanes Complex and the Ambivalence of “Deutschland: Ein Wintermärchen”. The Modern Language Review. 99(3), Julie: 665-680. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stable/3738994. [Toegang: 13 Augustus 2010].

Sammons, J.L. 1986. Heine as Weltbürger? A Skeptical Inquiry. MLN, 101(3), Duitse Uitgawe, April: 609-628. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stable/2905609. [Toegang: 13 Augustus 2010].

Santana, C. 2006. The Elephant in the Americas’ Room. Chasqui 35(3); Going Transatlantic: Toward an Ethics of Dialogue: 63-78. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stabl/29742149. [Toegang: 20 Mei 2011].

Sarker, S. 2002. Moving Target: The Study of Diaspora Opens up a Multitude of Paradoxes. Shifting Identities and Intellectual Challenges. The Women’s Review of Books, XIX(5), Februarie: 3. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stable/1315257. [Toegang: 4 Maart 2010].

Schmidt, H.J. 1981. Transformations: Heine’s Poetry in English. New German Critique, 23: 171-177. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stable/487946. [Toegang: 10 Oktober 2011].

Seeman, M. 1959. On the Meaning of Alienation. American Sociological Review, 24(6): 783-791.

Senekal, B.A. 2009. Vervreemding in Fanie Viljoen se BreinBliksem (2005). Stilet XXI(1), Maart: 101-118.

Soto-Crespo, R.E. & Kincaid, Ţ. 2002. Death and the Diaspora Writer: Hybridity and Mourning in the Work of Ţamaica Kincaid. Contemporary Literature, 43(2): 342-376. [Beskikbaar by:] http://www.jstor.org/stable/1209076. [Toegang: 4 Maart 2010].

Van Gorp, H. 1991. Lexicon van Literaire Termen. Gronigen: Wolters-Noordhoff.

Vertovec, S. 2009. Transnationalism. Londen: Routledge.

Vlasselaers, J. 2002. The modern city: A symbolic space of memory and a crucible for multiculturalism? Literator, 23(1), April: 97-106.

Wagener, P. 2008. Globalisering en ’n verdeelde gemeenskap in Suid-Afrika. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 48(4), Desember: 401-411.

Zeleza, P.T. 2005. The Politics and Poetics of Exile: Edward Said in Africa. Research in African Literatures, 36(3): 1-22. [Beskikbaar by:]. http://www.jstor.org/stable/3821361. [Toegang: 4 Maart 2010].

STILET — Jg. XXIII:2 — SEPTEMBER 2011