Byderhand Tuinverse

Gedurende 2014 – 2016 is ek betrokke by die Byderhand Tuinverseprojek van Noordwes Universiteit. Besoek die webwerf Byderhand om meer  hiervan te lees. Ek haal aan vanaf hulle webwerf:

“Byderhand is ‘n eksperimentele ruimte vir skep, skryf en lees in nuwe kontekste. In Byderhand Clover Aardklop 2015 het die fokus op plekspesifieke digitale literatuur geval. Byderhand Clover Aardklop 2015 (6 tot 10 Oktober 2015) was ʼn interaktiewe leesfees vir ieder en elk.

Die projek het uit vier subprojekte bestaan: Tuinverse in die Botaniese Tuin, Rusplekstories in die Boeke-Oase, ‘n Dwaalverhaal by die Hoër Tegniese Skool (HTS) en Taxistrips op die pendelroete. Hier kon besoekers met ‘n selfoon of tablet gedigte en stories in Potchefstroom oor Potchefstroom lees en nuwe werk ervaar van skrywers en kunstenaars soos TT Cloete, Strijdom van der Merwe, Hans du Plessis, Harry Kalmer, Khaya Mtshali, Sophia Kapp, Roela Hattingh, Franci Greyling, Frederick J Botha, Susan Smith, Helene de Kock, Heilna du Plooy, Flip Hattingh, Gerrit Jordaan, Deon Meiring en Zinelda McDonald.

Byderhand het die ATKV-Aartvark-Prys vir Grensverskuiwende Werk by die fees ontvang.

Byderhand word aangebied deur die Vakgroep Skryfkuns aan die Noordwes-Universiteit, Potchefstroomkampus.

Die projek word onderneem in die Navorsingseenheid Tale en Literatuur in die Suid-Afrikaanse Konteks en vorm ook deel van die vestiging van digitale humaniora aan die Noordwes-Universiteit.

Die projek word moontlik gemaak deur befondsing van Die Dagbreek Trust, die Navorsingseenheid en die vakgroep Skryfkuns in die Skool vir Tale, NWU.”

(Uittreksel vanaf Byderhand webwerf)

Gedigte is digitaal verwerk en op spesifieke plekke (waaroor die gedig geskryf is) aangebring. Die leser gebruik sy selfoon om die QR-kode te aktiveer deur ‘n QR-leser toepassing wat vinnig afgelaai word. Musikale verwerkings van die gedigte, visuele voorstellings, vertalings, die stem van die digter en vele meer is dan toegangklik vir die leser en die leser kan die omgewing inneem terwyl hy na die gedig luister.

Fotogalery

Enkele foto’s geneem tydens die Byderhand Aardklopfees op Potchefstroom, NWU Botaniese Tuine. Die gedigte en totempale is ‘n permanente installasie en indien jy in die omgewing is, gaan stap gerus deur die tuin en lees die gedigte.

Die tasbaarheid en die on(aan)tasbaarheid van literatuurteorie

Poolshoogte

1.

In die postmoderne tyd waarin ons leef is literatuurstudie in ’n konstante toestand van verandering en fluktuasie. Om in die jaar 2014 poolshoogte van die stand van Afrikaanse letterkunde te neem, beteken uiteraard dat hierdie soort besinning binne ’n globale konteks moet plaasvind en dat daar ook na die stand van literatuurteorie gekyk moet word. Literatuurteorie kan gesien word as ’n heersende stel konsepte en intellektuele aannames wat die verhouding tussen die kunswerk en die samelewing op ’n gegewe tyd in die geskiedenis formuleer en reflekteer en wat inherent ’n kultuurproduk is wat die wyse waarop tekste kultuur skep, ondersoek.

Almal is dit eens dat daar nie ’n eenvoudige korrelasie is in die verhouding tussen teks en teorie nie. Die literêre sisteem is kompleks en interaktief en laat hom nie in netjiese boksies verpak nie. Meer nog, direkte ooreenstemming tussen lewens- en ideologieveranderende tendense en gebeure in die wêreld manifesteer nie noodwendig in ’n afgebakende, gedefinieerde literêre stroming nie.

Waaruit spruit literêre teorieë dan? Wanneer begin die pendulum swaai van een siening na ’n ander? En hoe onaantasbaar is die sentrale teorieë?

Hoewel die uitsonderlike literêre teks die grense van vooropgestelde idees en teorieë oorskry en grense verskuif, en hoewel sommige tendense uit die niet hul opwagting op ’n gegewe tyd maak, kan die verwantskap tussen breë literêre strominge en oorkoepelende globale persepsies ook nie geïgnoreer word nie. Dikwels is die literêre teorie ’n refleksie van of reaksie op een of meer van die dringendste vraagstukke wat die wêreld op ’n gegewe tyd in die gesig staar. So was ras, klas en geslag die gewilde onderwerpe wat tot aan die einde van die vorige eeu en begin van hierdie eeu aangespreek was en wat die teorieë van hierdie tyd oorheers het. Die voortspruitende teorieë was dan ook dikwels polities en ideologies gedrewe.

Gedurende die afgelope aantal dekades was dit egter die postmoderne teorieë van poststrukturalisme en dekonstruksie – deur sommige kritici die “linguistic turn” (Barad 2003:801) genoem – wat die literêre toneel oorheers en bykans onaantasbaar geword het, waarin ’n abstrakte tekstuele siening van die werklikheid voorop gestel is. Die gevolge van die sentrale posisie van hierdie teorieë is dat teorie en die tasbare werklikheid van mekaar geskei en linguistiese fundamentalisme op die voorgrond gestel is. Die linguistiese draai sluit onder andere die teorieë in van mense soos Jacques Derrida, Julia Kristeva, Luce Irigaray en Michel Foucault wat gefokus het op die krag van taal om die realiteit te skep – dus, dat taal verantwoordelik is vir die realiteit en nie ’n refleksie daarvan is nie.

Soos die wêreld om ons verander, ondergaan teorieë egter ook verandering en dit is in die aard van teoretisering om voortdurend na nuwe metodologieë te kyk wat herbesinning tot gevolg het. Ons verneem voortdurend van nuwe insigte wat poog om die grense te verskuif, die herlees van tekste moontlik te maak en ’n herkartering van die landskap tot stand te probeer bring. Literêre betrokkenheid by hierdie teorieë het tot gevolg dat daar met nuwe begrip na nuwe merkers gekyk kan word en dat nuwe leesstrategieë die leser lei tot groter insig in homself en die wêreld wat hom omring.

Vanaf 2010 gaan daar dus internasionaal al meer stemme op wat pleit vir ’n materiële draaipunt; literêre teoretici praat van “the material turn” (Iovino 2012:3). Die materiële draai word beskou as ’n teenreaksie teen sommige van die radikale tendense in postmoderne en poststrukturele denke wat dit ten doel gehad het om die wêreld te dematerialiseer tot linguistiese en sosiale konstruksies. Die belangrikheid van die materieel tasbare werklikheid wat interaktief inwerk op beide die menslike en die niemenslike wêreld is hierdeur grootliks geïgnoreer of ontken. Ten grondslag van die nuwe materialisme as uitgangspunt lê die ekokritiek, wat breedweg gesien kan word as die studie van kultuurprodukte soos kunswerke, skryfwerk en wetenskaplike teorieë wat sigself bemoei met die menslike verhouding tot die natuurlike wêreld. Cheryll Glotfelty en Harold Fromm, pioniers van die ekokritiese literatuurteorie, definieer ekokritiek in die seminale publikasie The ecocriticism reader (1996:xviii) as “the study of the relationship between literature and the physical environment”, terwyl die term in The Routledge dictionary of literary terms (Childs en Roger 2009:65) aangedui word as “[t]he study of literary texts with reference to the interaction between human activity and the vast range of ‘natural’ or non-human phenomena which bears upon human experience – encompassing (amongst many things) issues concerning fauna, flora, landscape, environment and weather”.

Scott Knickerbocker (2012:3) wys daarop dat ekokritiek sterk op die voorafgaande teorieë reageer en dat enige nuwe denkskool of denkrigting gedefinieer word in opposisie met die gevestigde praktyke. Hy sien ekokritiek en die nuwe bewussyn van materialiteit wat inherent daaraan is as ’n teenvoeter vir postmoderne teorieë waardeur die oormatighede van poststrukturele taalteorie ingekort word (Knickerbocker 2012:3). Dit is egter ook juis kritici soos Knickerbocker (2012:3) en Neil Evernden (1996:103) wat daarop wys dat die oorreaksie op tekstualiteit deur die ekokritiek politiese omgewingsaksie beklemtoon terwyl dit tred verloor met die estetiese (en by implikasie tekstuele en taalgerigte) ervaring wat juis so ’n aksie inspireer en deel daarvan uitmaak. Hul bepleit ’n gebalanseerde siening wat voorsiening maak vir beide materiële en linguistiese inhoud. Ten spyte van belangrike tekortkominge in bied ’n fokus op materialiteit en die objek ’n verruimende blik wat ’n belangrike bydrae tot ekosentriese teorie lewer.

Teen die agtergrond van heersende tendense en oorkoepelende globale gebeure is daar internasionaal ’n steeds groeiende getal vooraanstaande literatuurkritici wat hulself uitspreek oor die vreemde verskynsel dat dreigende globale ekologiese vraagstukke steeds so ’n geringe impak op die literatuursisteme het, iets wat veral ook in die Afrikaanse konteks merkbaar is. In haar inleiding tot The Ecocriticism Reader sê Glotfelty dat, ten spyte van voortdurende vernuwing,  dit wil voorkom of vakkundigheid steeds akademies en teoreties ingestel bly “in the sense of scholarly to the point of being unaware of the outside world” (Glotfelty & Fromm 1996:xv). Mens sou bykans nie weet dat daar ’n aarde is, of dat die aarde se lewensonderhoudende sisteme onder druk is nie. Hoewel literêre tekste, beide plaaslik en internasionaal, ’n toenemende belangstelling in omgewingskwessies toon, is ekokritiek steeds, veral plaaslik, nie een van die groot rigtingwysers in literatuurstudie nie.

Glotfelty se aantyging dat, hoewel susterdissiplines in die geesteswetenskappe, soos filosofie, regte en sosiologie al lankal met groen kwessies besig is, die literatuurstudie grootliks onbetrokke gebly het, is nie so vergesog nie. Ian McCallum (2005:67-69) wys op die skokkende en gevaarlike ooreenkomste tussen die onwilligheid of onvermoë van die hedendaagse mens om die wetenskaplike bewyse oor aardverwarming te aanvaar, en die reaksie van die middeleeuse samelewing op Copernicus se teorieë oor die beweging en draai van die aarde om sy eie as. Copernicus is deur die mense van sy tyd as ketter uitgejou; hedendaagse aardgesentreerde argumente oor aardverwarming word eweneens deur ’n groot hoeveelheid mense afgemaak as onbelangrik, oordrewe of niebestaande. In beide gevalle word die stem van rede en verifieerbare wetenskaplike ondersoek misken en ondermyn.

Lees die volledige artikel hier:

LitNet Akademies: Poolshoogte

Ekokritiek en nuwe materialisme: LitNet Akademies onderhoud met Susan Smith

In die jou onlangse LitNet Akademies-artikel skryf jy onder andere dat daar die afgelope tyd wêreldwyd groot belangstelling heers oor die nuwe materialisme en die objekgeoriënteerde ontologie. Kan jy kortliks sê waaroor hierdie teorieë gaan?

Die nuwe materialisme en objekgeoriënteerde ontologie (Object Oriented Ontology, of OOO) kan gesamentlik gesien word as verteenwoordigend van ’n opwindende nuwe terrein van ondersoek wat as gevolg van die multidissiplinêre aard daarvan oor ’n breë spektrum van dissiplines en navorsingsterreine ’n rol speel, onder andere dan ook die literatuur, waar dit heelwat gemeen het met die ekokritiek. Beide teorieë plaas materie (as objek) sentraal.

Die nuwe materialisme fokus op materie, wat tradisioneel gesien word as ’n fisiese substansie wat gewig het en ruimte beslaan. Binne die teoretiese raamwerk van die nuwe materialisme word materie egter gesien as ’n meervlakkige konsep: dit is die materialiteit van beide die menslike liggaam en die natuurlike wêreld. Die ekokritikus Serenella Iovino (2012:135) sê materie is die substansie van alle dinge en materiële formasies – menslike en niemenslike liggame, lewende en nielewende dinge – is onderskeibaar van die gees, die intellek en die bewussyn. Daar word van die veronderstelling uitgegaan dat die wêreld en alles wat daarin is, aktief en dinamies tot mekaar bydra en mekaar onderling beïnvloed.

Waar die nuwe materialisme veral op die vitaliteit en aktiewe, deelnemende krag van materie fokus, wil die OOO van onder andere die ekofilosoof Timothy Morton die klem lê op die ommekeer van bepaalde rolle en posisies, spesifiek die rolle van subjek en objek. Hierdeur verkry die objek ’n sentrale posisie en word die stel van die mens se bestaan bó die van niemenslike objekte verwerp. Dit staan antroposentrisme teen en wil objekte sien as onafhanklik van menslike persepsie, onbegrens deur menslike toekenning van betekenis. OOO neem ’n baie spesifieke standpunt in ten opsigte van die natuur en die gelykheid van objekverhoudings.

Dit is natuurlik opwindend om betrokke te raak by ’n literatuurteoretiese beweging wat so onlangs soos 2010 tot stand gekom het – dit beteken dat ons op literatuurteoretiese terrein in voeling is met wêreldwye tendense. Wat nog belangriker is, is dat die klem, sover my navorsing strek, internasionaal grootliks op teoretisering val en betreklik min teksontleding tot op hede plaasgevind het, ’n aspek waaraan ek in my navorsing probeer aandag skenk.

Hoekom is die nuwe materialisme belangrik vir letterkunde en in die besonder vir die ekokritiek en ekopoësie?

Daar bestaan wêreldwyd ’n toenemende sensitiwiteit vir die omgewing, aangevuur deur waarskuwings oor die mens se invloed op ons planeet en sy hulpbronne en die reeds onomkeerbare vlakke van aardverwarming. Die nuwe materialisme ondersteun ’n siening van die werklikheid wat minder antroposentries en meer ekosentries is, waardeur die niemenslike dinge van die wêreld wat ons omring, op die voorgrond gestel word.

Die probleem bestaan egter, volgens Morton, dat die mens die natuursien as iets “buite” die mens, verwyderd van die mens en sy daaglikse lewe. As ons die natuur beskou as ’n plek waarheen ons ontsnap iewers ver van hier, waarheen ons gaan om te ontspan en wat ons bewonder weens die skoonheid daarvan, vind ’n verromantisering van die natuur plaas, wat tot afstandelikheid en objektivering lei. Geen emotiewe band, kontinuïteit van plek of kollektiewe identiteitskepping met die natuur word tot stand gebring nie. Morton wys op die teendeel: ons leef bínnedie objek; ons is déél van die objek; ons ísdie objek. “Ecology is profoundly about coexistence. Existence is always coexistence. No man is an island,” sê Morton (2010:4).

Die nuwe materialisme en OOO as teoretiese raamwerke beïnvloed die wyse waarop ons die omringende werklikheid ervaar, wat uiteindelik weerspieël word in die wyse waarop ons na literêre tekste kyk, maar veral ook hoe literêre tekste tot stand kom en wat hulle wil oordra. Morton sê dat ekomimesis bo alles ’n praktyk van jukstaponering is (Morton 2007:143).

LEES VOLLEDIGE ONDERHOUD HIER

LitNet Akademies Seminaarkamer

Ekokritiek: In gesprek met Susan Smith

Elzette Steenkamp, Susan Smith2013-04-11

Elzette Maarskalk: Jou jongste LitNet Akademies-artikel, “Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk”, handel oor die idee van plek in die ekogedig. Omgewingsgerigte literêre kritiek, of ekokritiek, beklee steeds ‘n liminale posisie in die Suid-Afrikaanse akademie en kwessies van ras, klas en gender geniet voorkeur. Hierdie ekohuiwering (ek steel nou William Slaymaker se term eco-hesitation) het moontlik iets te make met Suid-Afrika se unieke geskiedenis van onderdrukking, gekenmerk deur geskille oor grondbesit en die gewelddadige ontworteling van inheemse groepe. Die praktyk van omgewingsbestuur het boonop ‘n noue verwantskap met Britse koloniale onderdrukking en uitbreiding. Einste Slaymaker beweer: “For some black African critics, ecolit and ecocrit are another attempt to ‘white out’ black Africa by coloring it green” (132). Jy is lid van ‘n klein groepie “groen” Suid-Afrikaanse akademici wat hulle op omgewingskritiek toespits. Wat is die stand van die ekokritiek in Suid-Afrika? Hoekom is dit so belangrik dat die kwessie van plekdieselfde aandag as klas, ras en gender in die klaskamer (en natuurlik in navorsing) geniet?I

Susan Smith: As bron van woorde het letterkunde die potensiaal om ’n kritiese bewussyn te kweek en te kan optree as ’n etiese en epistemologiese vrymaking. Net soos postkolonialisme en feminisme is ekokritiek ook ’n vorm van kulturele kritiek wat stem gee aan ’n stilgemaakte Ander. Anthony Vital sê byvoorbeeld in sy artikel “Towards an African Ecocriticism: Postcolonialism, Ecology and Life and Times of Michael K” (2008:1) dat ’n Afrikagerigte ekokritiek noodsaaklik is, “one which engages in debating what a society’s assigning of significance to nature (in varieties of cultural products) reveals about both its present and past”. Ekologiese studies ondersoek onder andere die nadraai en impak wat ’n gewelddadige koloniale bestel gehad het op mense en die plek waar hierdie mense gewoon het. Om vir natuur te “lees” beteken om ook te lees met ’n bewussyn van die koloniale geskiedenis en hoe ekokritiek en postkoloniale kritiek meewerk daartoe om Afrikagerigte vrae te vra wat Afrikagerigte, plekspesifieke antwoorde tot gevolg kan hê. Deur ekokrities op plek te fokus beteken dat die blik gewerp word op beide die historiese invloed van plek en hoe daar tans na plek gekyk word.Daar behoort ondersoek ingestel te word na die wyse waarop moderniteit in die Afrika-konteks die mens se verhouding met die natuur beïnvloed, en as gevolg daarvan, die impak van gemeenskappe op natuurlike omgewings. Die soeke na ’n meer haalbare, volhoubare en gesonder wyse vir gemeenskappe om hul plek te bewoon en selfbegrip te bevorder, staan sentraal.Herwaardering van plek en ingeplaaste skryf- en leesaksies bring dus die ondersoek terug na die plaaslike, die streek- en die nasionale omgewing. Dit veronderstel geen abstrakte ruimtelike ondersoeke nie, maar wil juis bemoeienis maak met die geheel en die wisselwerking tussen verskillende dissiplines en kritieke. Plek is in essensie onlosmaaklik verbind met klas en ras en gender. Dit behoort te lei tot historiese selfbegrip – hoe daar in die verlede met plek omgegaan is, hoe gewelddadige strukture van mag en onderdrukking en verskuiwing plek beïnvloed het en hoe daar in die hede met plek omgegaan behoort te word. Die geskiedenis van plek is ook die geskiedenis van sy mense. Die geskiedenis van ’n plek praat dikwels waar die mense van ’n plek stilgemaak was. Om vir plek te lees, is ook om vir stilte te lees. Anders as Slaymaker sien ek ekokritiek dus nie as ondermyning van die rol wat postkoloniale kritiek behoort te speel nie, maar as mederolspeler in die ondersoek na en verwoording van die menslike-niemenslike verbintenis. In dié verband sê John O’Donohue: “The silence of landscape conceals vast presence. Place is not simply location. A Place is a profound individuality.”

LEES VERDER OP LITNET WEBSEMINAAR