Versindaba-onderhoud oor “Die aarde is ‘n eierblou ark”

 

ONDERHOUD MET SUSAN SMITH (DIE AARDE IS ‘N EIERBLOU ARK)

onderhoud-gisela-en-susan

Susan Smith gesels oor haar nuwe digbundel

die aarde is ‘n eierblou ark, met Gisela Ullyatt

.

Susan, hartlik geluk met die aarde is ’n eierblou ark.

Die bundeltitel impliseer ’n metaforiese verhouding tussen aarde en ark. Die byvoeglike naamwoord dui op die kleur van hierdie aarde-ark. Hoe het jy op die titel besluit?

Dankie, Gisela.

Die frase, “die aarde is ’n eierblou ark” kom uit een van die gedigte, maar het vroeg reeds bly vassteek as ’n moontlike titel. Die alternatief wat ek oorweeg het, was bloot “ark”. Nadat ek dit aan ’n paar mede-digters voorgelê – en uiteenlopende reaksie gekry het – het ek besef dat ek maar my instinkte sal moet vertrou. Die verbonde verbande laat ek aan die leser oor.

Die voorbladkuns is een van jou eie skilderye. Die ongewone tekstuur daarvan is opvallend en sluit goed aan by jou tweede bundel-motto wat uit Neruda se “Memory” geneem is:

I have to remember everything,

keep track of blades of grass, the threads

of all untidy happenings

the resting places, inch by inch,

the infinite railroad tracks,

the surfaces of pain.

 

(a) Het die keuse van die skildery meer te make met die bundeltitel of die bundel as geheel?

(b) Vertel ons meer oor die skildertegniek(e) wat jy gebruik het om daardie ‘gekraakte’ tekstuur te verkry.

Die skildery is gemaak ten tye van die skryfproses, seker so ’n jaar gelede, toe ek met verskillende teksture gespeel het om ’n organiese oppervlak tot stand te probeer bring wat moontlik verband sou kon hou met die woorde waarmee ek gedurende daardie tyd besig was. Ek het in dieselfde tyd ook ’n aantal linodrukke gemaak wat tot bepaalde gedigte spreek en deel vorm van ’n kunstenaarsboek – byvoorbeeld die albatros, die meisie met vis, die selakant en pas nou ook die kantblom. Ons “printmaster”, Jeff Rankin, het daarin geslaag om my te laat nadink oor wat ek probeer uitdruk, oor die simboliek van lyn en tekstuur en kleur.

Wat op die buiteblad van die bundel afgedruk is, is ’n nabyskoot van ’n skildery. Elke makrobeeld onthul ’n nuwe perspektief op die geheel. Die kleure – goud, blou, wit, sandkleur, grys – was ’n doelbewuste keuse. Vir my is blou die kleur van ontroering, die kleur van broosheid.

Ek het geëksperimenteer met verskeie mediums wat krakies op die boonste laag verf veroorsaak, letterlik vanaf kouelym en spreiverf tot kraakglasuur wat dan verder gemanipuleer word om krake in verskillende groottes te vorm, na gelang van die dikte van die oppervlakmedium. Die uitkoms is ’n totale verrassing en die skildery kan nie werklik herhaal word nie.

netwerk-2016-susan-smith

“Netwerk”, 2016 (Susan Smith)

Wat verder verrassend is, is die nuwe wêreld wat oopgaan voor die kameralens se inzoemende oog: detail wat bykans verlore gaan vir die blote oog, word landskappe van kraters en riviere uit verf en glasuur.

netwerk-makrobeeld-1

“Netwerk”: makrobeeld 1

netwerk-makrobeeld-2

“Netwerk”: makrobeeld 2

netwerk-makrobeeld-3

“Netwerk”: makrobeeld 3

Ek hoop dat die voorblad weerklank vind regdeur die bundel, nie net as beeld van oppervlak nie, maar ook van netwerk en verbintenis. Die spanning op die oppervlak van die verf en glasuur, die vorming, eers, van klein krakies, wat uurliks groter word, totdat groter kontoere tot stand kom, is nie net ’n metafoor vir die voortdurend veranderende landskap nie, maar ook die verrassende vorming van woorde oor tyd.

“patryspoort” (13) se eerste strofe aktiveer die Karoo-hemelruim:

 

in die kom van die Karoo kan jy

deur die patryspoort van die nag

die diereriem se werwelinge hoor

met gestrekte vinger

deur die krakies in die lugruim boor

met versigtige nael

ágter die foelie skilfering van die heelal skraap

 

In jou debuutbundel, in die afwesigheid van sin (2012), verskyn daar ’n reeks gedigte genaamd ”karoo-narratief”. Hou “patryspoort” daarmee verband?

My geboorteplek is die Karoo, De Aar, om presies te wees. Nêrens anders is die aarde so oop nie, nêrens anders die lug so helder nie. Dit voel vir my na ’n natuurlike vertrekpunt, hetsy per voet of metafisies die hemelruim in.

Reeds in die inhoudsopgawe kan die leser sien dat die bundel ryklik omgaan met gedigte wat water as leitmotief utiliseer. Voorbeelde hiervan is “onderwater” (15); “Wildekus” (18); “water (i)” (55-56); “water (ii)”(57); die “alfabet van water” (59), en so meer.

Een van die sterkste gedigte in die bundel is so ’n voorbeeld:

 

in ons saadskulp is ek en jy

soogvisse van die water

twee gesigte na mekaar:

’n konkawe vivipaar

 

Wat beteken die waterelement vir jou as digter?

Die voor die hand liggende belang by water is dat dit in die algemeen en ook mities gesien word as ’n plek van oorsprong, dalk van lewe self. Die rykheid aan mitiese sowel as religieuse simboliek bied oneindige moontlikhede aan die digter. Water is egter ook deel van die verbintenis wat ek voel met plek en is omgewingspesifiek, vandaar my belang by die Ooskusstreek en al die dinge hier in hul onderlinge verbintenisse tot water en aarde en plek.

Dit gaan vir my daaroor om die betekenis en evolusie van water te karteer op veelvuldige wyses: die kennis en beskrywing van water lê in die parallelle tussen wetenskaplike feite en mitiese verhale, tussen skepping en “mothering”, tussen Darwin en die akwagenesiese wordingsteorieë van Ellis, tussen die ryk Bybelse verwysingsraamwerke en die oratuur. Dit sluit in om water te sien as ’n soort aqua mater, maar ook simboliese, mitiese en religieuse aspekte in berekening bring; om soos Elaine Morgan die moontlikheid te oorweeg dat sommige van die sleutels tot evolusie opgesluit lê in die fisiologiese karakteristieke van die vrou.

Water is magies; water is enigmatiese materie. Water is die fokus van menslike nuuskierigheid – die alomteenwoordige gemene deler van alle dinge en in wisselwerkende verbintenis met die aarde beskermer van lewe en behouering van lewende en nielewende dinge.

’n Verdere leitmotief is taal/die woord: ’n voorbeeld hiervan is die program-gedig, “huls”:

 

die droë peul knal naatlangs oop

die halwe huls ’n ligte boot

waarin ’n klein swart alfabet

van sade stroomaf

na ’n beskutte hawe vaar

 

Praat met ons oor die verhouding tussen skryf/dig en die natuur soos aangedui in bogenoemde gedig.

Hierdie gedig is ’n hele ruk gelede geskryf en het verskeie permutasies beleef. Dit is as ’t ware ’n saadkern waaruit ander gedigte ontkiem het. Ek vermoed dat ’n digter voortdurend besig is met die gedagte aan die proses van “woordplanting” en hoe een woord tot ’n ander lei. ’n Doelbewuste ars poetica is dit nie: eerder ’n onbewuste proses van alliansies soek tussen dinge. Of dalk ’n knal.

Soveel berus daarop om die wêreld om ons op ’n nuwe manier te sien deur dit nuut naam te gee, die soeke na die ewig ontglippende vaspen van dinge. Die volmaakte woord is eweneens ’n knal. Dit verplant die aarde en dit wat daarin en daarop is, oor op die bladsy; die leser ruik nog die omgedolwe grond. Die presisie daarvan moet ’n skok wees van sowel feitelikheid as van verbeelding, van herkenning en geheue.

Digter William Merwin skryf met passie oor die drang om name te ken en te onthou. Hiermee identifiseer ek:

I have lived without knowing

the names for the water

from one rock

and the water from another

and behind the names that I do not have

the color of water flows all day and all night

the old man tells me the name for it

and as he says it I forget it

Ek is ’n ewige soeker na die woorde wat in herkenning kan knal, om naam te gee aan elke oppervlak, elke gras, om te onthou, om te bewaar. Ek ervaar ’n intense gevoel van verlies oor voëls in my omgewing wat ek nog nie “ken” en geïdentifiseer het nie (oor die 40 spesies om my huis en tuin het name, afgemerk in my voëlboeke); ek het nodig om die grasse en die bosse van my omgewing te lys: droog-my-keel, duinekatstert, koedoebessie, krulkransie, maagpynbossie, marramgras, skilpadbos, sonskynster. Ek is bang dat hierdie name verlore raak.

(My redakteur het my van myself gered deur my ellelange lys van noemname met spesiename daarnaas, liefs weg te laat, en ’n onmoontlike lang opnoemgedig tot sinvolheid te verkort.)

Maar met elke naam wat ek “red”, is daar soveel wat verlore gaan. “Always naming, always words galvanizing the things of this world”, sê Felstiner in Can Poetry Save the Earth? En Linnaeus self het gesê: “As die name onbekend is, gaan ook die kennis van dinge verlore.” Taal is die enigste ark waarin ons die name en die kennis kan bewaar.

In die gedigreeks, “saad”, is daar ’n beduidende interaksie tussen die oopskryf van ’n digter se verlede en die ontkieming van saad. Hierdie ontkieming word ook gelykgestel aan die ‘ontkieming’ van ’n digter.

Verder is daar ‘n sterk wisselwerking tussen gebruiksaanwysings wat gebruikstaal verteenwoordig en poëtiese taal. Ironies genoeg word hierdie katalogisering juis die stramien vir die poëtikale. Kan jy vir ons meer oor hierdie wisselwerking vertel en waar die idee ontstaan het?

Ek is ’n aantal jare gelede aan Robert Kroetsch se briljante Seed Catalogue bekend gestel deur Peter Midgley, digter en skrywer wat tans in Alberta, Kanada woon. Die lang gedig van Kroetsch het my bygebly, veral sy gebruik van “gevonde” taal in iets so alledaags soos ’n saadkatalogus. Uit die nie-poëtiese het Kroetsch doelbewus en dikwels op ironiese wyse poësie geskep. Ek het lank met die gedig geworstel, en probeer om gebruikstaal en selfs verbruikerstaal sodanig te stroop dat dit gelade kon word, in samehang en wisselwerking met die gedigkern. Die gebruik van gevonde taal het nuwe uitdagings gebied en spel met vorm toegelaat.

Ek skryf doelbewus teen eenvormigheid in, sekerlik nie altyd geslaagd nie, maar ’n genuanseerde, geskakeerde digbundel wat beide vorm en inhoud betref, laat my sintuie tintel. Miskien, iewers in my toekoms, lê ’n droombundel wat meer palimpsestiese skets- en notaboek as digbundel sal wees.

Jou bundel maak melding van onder andere Mary Oliver, Walt Whitman, Linda Hogan, Karl von Frisch, Carl Linnaeus, Jane Bennett, Thomas Huxley en Spinoza. Hoe het hulle hulleself by jou aangemeld? Watter rol het hulle gespeel in die skryf van die bundel?

Elke gedig is ’n ontdekkingstog en ’n speurverhaal die onbekende in. Karl von Frisch het byvoorbeeld navorsing gedoen oor die gedrag van bye en in 1927 die ontdekking gemaak dat die lengte en rigting van die “rondtedans” en “wiggeldans” van bye in direkte korrelasie is tot die ligging van en afstand na voedselbronne en dat hierdie navigasie onder andere moontlik gemaak word deur die polariserende patrone van blou lug. Dit is die alfabet van bye. Linda Hogan se kinderverhale het ’n bewussyn van die lewe van vlermuise geskep; my vriende Jane Bennett, David Abram, Greg Garrard, Timothy Morton en vele meer is my medereisigers deur die wêreld van die ekokritiek. Hulle het nogal ’n manier om so ’n bietjie aan mens af te gee.

Dit is vir my noodsaaklik dat die feite in my gedigte moet klop. Ek vind dit onmoontlik om met enigiets anders as die waarheid te werk, ek jaag die meedoënlose akkuraatheid van ’n Marianne Moore na; die wetenskaplikheid van ’n T T Cloete. Selfs die realm van die verbeelding en die magiese moet met noukeurigheid betree kan word.

mangliete-1

mangliete-2

Mangliete in die Nahoonstrandmeer, Oos-Londen (Foto’s: Salmon Smith)

tafoni

Tafoni by Keisterstrand, Oos-Londen. (Foto: Susan Smith)

 

Opvallend in die bundel is die ikonisiteit van sommige van die gedigte in die bundel, soos byvoorbeeld in “die oortjies van die gedig” (49) en “skulpgruisgrys” (63):

 

keiserstrand

34 km wes van oos-londen

 

wolkgrys misgrys meeugrys  veergrys

watergrys brandergrys skuimgrys

rotsgrys klipgrys  klipskeurgrys

sandgrys   skulpgrys

skulpgruisgrys

 

32°58’ suid

 

Is konkrete poësie of die gedig-as-ikoon ’n proses wat jou na aan die digterlike hart lê? En is dit ook ’n aspek wat “groen poësie” mee omgaan?

Ikonisiteit gaan natuurlik oor soveel meer as net die uiterlike tipografie van die gedig. Dit is wel so dat die bladspieël en die wit van die bladsy groter prominensie het in die sogenaamde groen poësie, veral waarneembaar by die Kanadese ekodigters. Die bladsy word ’n plek, ’n terrein of perseel waarop bepaalde ruimtelike patrone neerslag vind – ’n materialisering van die gedig.

’n Ikoniese gedig is veronderstel om die leser in ’n energieke ontmoeting te plaas met die materiaal en materialiteit van skryf: die alfabet as sisteem van lyne en hoeke; herhalings van komponente; fisiese en visuele lyne. Die digter orkestreer die alfabet en woorddele as visuele rym en die aandag verskuif vanaf die transparante funksie van betekenis na die konkrete funksie van plek op papier. Die digter is besig om die fokus van die leser te manipuleer en te beheer, selfs te disoriënteer. Ritmiese stiltes, perkussiewe enumeratiewe herhalings en die oopmaak van spasies tussen woorde verkry ’n betekenis in sigself.

Ikoniese gedigte word dikwels nie as hoofstroompoësie gesien nie, maar die speelse en selfs dramatiese aanslag daarvan, boei my. Om te dink hoe die oog moet kyk, hoe die bladsy en die gedig self plek word, maak die digter deel van die materialiseringsproses, maak die lesende leser ’n kykende leser op ’n konkrete vlak.

’n Boeiende gedig is “Xolobeni Mineral Sands, Wildekus” (87). Hier word melding van gemaak dat dit “na ’n gedig van Derek Walcott is“. Kan jy vir ons aandui watter gedig jy hier in gedagte gehad het?

Is Walcott ’n gunsteling op jou boekrak?

Walcott se uitbeelding van land en see en sy verwoording van veral die Karibiese eilande vertoon ’n intense gewaarwording van die verhouding tussen plek en bewussyn en gewete, waarby ek aanklank vind. Enkele versreëls uit die lang gedig “Omeros” het my aandag getrek weens die toepaslikheid daarvan op die gebeure wat oor die afgelope aantal maande ontvou het by Xolobeni aan die Wildekus.

Na maande van intimidasie, geweld en die uiteindelike sluipmoord op mense wat die voorgenome mynbedrywighede deur ’n Australiese mynmaatskappy by Xolobeni teenstaan, word daar nou in die media ook oor Gupta-betrokkenheid en grondkaping gespekuleer.

’n Mens vra vrae: is hierdie lewens nie belangrik nie? Is die mense wat ’n leeftyd daar woon se stemme nie belangrik nie? Hoekom word ons natuurlike omgewing minderwaardig behandel? Waar kom aardreg te pas?

Benewens ooglopende omgewingsrisiko’s is daar die wit-, rooi- en swartmanglietwoude in die strandmeergebiede by Xolobeni (ironies beteken die naam Xolobeni “plek van hartseer”) wat dien as wieg vir jong marienevisse en skulpdiere. Die raar Manglietvisvanger is ook inheems aan hierdie gebied. Dit is die Wildekusstrook waar ’n versteende woud in die rivierbeddings van die Mazambarivier gevind kan word en wat die hoogste konsentrasie fossiele bevat, waarvan sommige gedurende laagwater ontbloot is, wat die bestudering van die beweging van tektoniese plate moontlik maak en wat, na raming tussen 84 en 86 miljoen jaar oud is.

fossiele

Fossiele blootgelê tydens laagwater (Foto en blog: http://simontothemax.blogspot.co.za/2009/06/red-dunes-of-xolobeni-curse-of-black.html)

Dit is ironies dat inwoners van ’n land soos Australië, wat self so intens sy eie grense teen stroping bewaak, gewetenloos toesak op teikens in Afrika en dit vir geldelike gewin probeer uitbuit. Dieselfde geld natuurlik vir die dreigende skaliegasontginning van die Karoo en Oos-kaap deur die Shell-maatskappy.

Susan, sou jy jouself as “ekodigter” identifiseer of is so ’n etiket nie haalbaar vir jou as digter nie? 

’n Doelbewuste groepering of etikettering kan verskralend inwerk en ek sal altyd versigtig daarmee omgaan.

Terselfdertyd besef ek egter dat weens die invloed van my spesifieke belangstelling in ekopoësie en –teorie daar ’n bepaalde “insuur” plaasvind wat my siening van dinge en my eie werk beïnvloed. Ek dig oor allerlei dinge; in hierdie spesifieke bundel het daar ’n onbewuste weerspieëling tot stand gekom met dit waarmee ek op ander plekke in my lewe besig is – ’n bewussyn vir die bevraagtekening van hiërargiese strukture, die bevraagtekening van benoeming, wat in essensie ook ’n soort toe-eiening is, wat juis die hiërargiese bewussyn uitkalwer.

Ten laaste: watter gedig uit die aarde is ’n eierblou ark sal jy graag met Versindaba-lesers wou deel?

Moontlik is dit gepas om af te sluit met die slotgedig in die bundel, “Missa Gaia: ’n hooglied van die kompos”:

 

Ons is van die aarde

en ons sal terugkeer

aarde toe. Ons bemin

die onthegte blomme;

die geknakte stingels

is vir ons mooi. Kyk hoe lieflik

die molmwording van fyngesnaarde

blare; ons hoor die inleidende korale

van nagskoflarwes. Die sonate

van Latour se liewe wurm-

en maaierwerkers het ons lief;

in u wonings van fosfaat-

en kalsiumvlegsels grond

is ons tuis.

Wys tog, sielsbeminde, waar u

die takkies neerlê,

waar u nuwe steggies plant.

Ons is die wemeling van donker sterre

onder die grond; die engele

se heilige mikropartikels

wat die kosmos tot kontoer

en gefermenteerde leefspin smee.

Ons is van die aarde. Die aarde

het ons gemaak.

(Arikel te lees op Versindaba)

Byderhand Tuinverse

Gedurende 2014 – 2016 is ek betrokke by die Byderhand Tuinverseprojek van Noordwes Universiteit. Besoek die webwerf Byderhand om meer  hiervan te lees. Ek haal aan vanaf hulle webwerf:

“Byderhand is ‘n eksperimentele ruimte vir skep, skryf en lees in nuwe kontekste. In Byderhand Clover Aardklop 2015 het die fokus op plekspesifieke digitale literatuur geval. Byderhand Clover Aardklop 2015 (6 tot 10 Oktober 2015) was ʼn interaktiewe leesfees vir ieder en elk.

Die projek het uit vier subprojekte bestaan: Tuinverse in die Botaniese Tuin, Rusplekstories in die Boeke-Oase, ‘n Dwaalverhaal by die Hoër Tegniese Skool (HTS) en Taxistrips op die pendelroete. Hier kon besoekers met ‘n selfoon of tablet gedigte en stories in Potchefstroom oor Potchefstroom lees en nuwe werk ervaar van skrywers en kunstenaars soos TT Cloete, Strijdom van der Merwe, Hans du Plessis, Harry Kalmer, Khaya Mtshali, Sophia Kapp, Roela Hattingh, Franci Greyling, Frederick J Botha, Susan Smith, Helene de Kock, Heilna du Plooy, Flip Hattingh, Gerrit Jordaan, Deon Meiring en Zinelda McDonald.

Byderhand het die ATKV-Aartvark-Prys vir Grensverskuiwende Werk by die fees ontvang.

Byderhand word aangebied deur die Vakgroep Skryfkuns aan die Noordwes-Universiteit, Potchefstroomkampus.

Die projek word onderneem in die Navorsingseenheid Tale en Literatuur in die Suid-Afrikaanse Konteks en vorm ook deel van die vestiging van digitale humaniora aan die Noordwes-Universiteit.

Die projek word moontlik gemaak deur befondsing van Die Dagbreek Trust, die Navorsingseenheid en die vakgroep Skryfkuns in die Skool vir Tale, NWU.”

(Uittreksel vanaf Byderhand webwerf)

Gedigte is digitaal verwerk en op spesifieke plekke (waaroor die gedig geskryf is) aangebring. Die leser gebruik sy selfoon om die QR-kode te aktiveer deur ‘n QR-leser toepassing wat vinnig afgelaai word. Musikale verwerkings van die gedigte, visuele voorstellings, vertalings, die stem van die digter en vele meer is dan toegangklik vir die leser en die leser kan die omgewing inneem terwyl hy na die gedig luister.

Fotogalery

Enkele foto’s geneem tydens die Byderhand Aardklopfees op Potchefstroom, NWU Botaniese Tuine. Die gedigte en totempale is ‘n permanente installasie en indien jy in die omgewing is, gaan stap gerus deur die tuin en lees die gedigte.

Plek as liggaam en liggaam as plek. Tendense van die nuwe materialisme en interaksie tussen mens en plek in enkele tekste uit Verweerskrif (2006) van Antjie Krog

Susan Smith

Volledige artikel hier beskikbaar

Resensie: Skadu oor die sonwyser – Kobus Lombard

Skadu oor die sonwyser

Skadu oor die sonwyser
Kobus Lombard
Uitgewer: Protea
ISBN: 9781485303022

Resensent: Susan Smith

LitNet Resensies

13/7/2015

Skadu oor die sonwyser is Kobus Lombard se vierde digbundel, wat Geknipte naelstring (2001), Tussen wysvinger en duim (2005) en Vlerke vir my houteend (2010) opvolg. Die bundel volg grootliks in dieselfde voetspore as die voorafgaande bundels deur die ontginning van temas soos die verhouding met die afwesige biologiese moeder (’n gegewe wat ook in die flapteks genoem word), digterskapsbeskouinge, religieuse kwessies, outobiografiese gerigtheid en plekspesifieke temas wat veral die Namibiese gegewe betrek.

Die bundeltitel en voorplat skep by die leser die verwagting van tematiese bou rondom aspekte soos lig en donker, lig en skadu, tydsverloop, en ook ’n situering binne Afrika/Suid-Afrika/Kaapstad – aspekte wat dan wel gestand gedoen word. Die sewe onbenoemde afdelings in die bundel word elk voorafgegaan deur ’n motto, reëls wat telkens uit een van die gedigte binne die afdeling geneem word en wat bedoel is om as riglyn te dien vir die inhoud van die afdeling.

Die openingsgedig, “Laaste saluut” (11), betrek die mens te midde van die aftakeling wat tyd meebring, nie slegs op die liggaam self nie, maar ook in die groter konteks van “die land”, en spreek van die verlies aan die self en aan die ideologieë van die verlede. Die titel is simbolies van die heengaan van mens en plek. Die digter sê:

niemand herken meer

die land van herkoms

op sy brasso-honger

lapelwapens nie

sy ongepoetsde stewels

spieël nie meer

sy parate figuur nie

die vlag wat hy salueer

is deur te veel winde

aan flarde gewapper.

Binne die groter konteks van die bundel wys die ontgogeling van die openingsgedig vooruit na die verbygaande aard van alle dinge, die herlewing van jeugherinneringe, die geprojekteerde en eensydige liefde vir die afwesige moeder, ontnugtering met die vroeër tye se religieuse vastighede, die agteruitgang van die aarde deur die menslike toedoen en ’n dikwels ontluisterde blik op die hedendaagse Namibië.

Die verlies aan die moederfiguur word skreiend verwoord in “Om die beurt” (39) wanneer die rolle van ouer en kind omgeruil word:

ek het toe ouer as jy geword, Ma

nou kan jy jouself opkrul

en teen my bors kom lê

ek sal jou toemaak in die nag

en jou huil teen my ouer wang druk

jou jong vrouhande toevou

en jou nooit weer toelaat

om my weg te gee nie.

“Moeder Aarde” (67) in afdeling VI het ook die aandag getrek:

noudat ek uit die reste van fossiele

benaderd weet hoe oud jy is

huiwer ek

om sommerso op jou lyf te trap

buk ek om ’n klip te lig

van jou verkreukelde gesig

wonder ek meteens

hoe ewigheid moet voel.

In hierdie kompakte, eenvoudige gedig praat die digter direk met Moeder Aarde, soos ook in “Paraydsopdrag” (71), en praat ook met die kokerboom in “Ontwortel” (73). Die gedig getuig van respek vir die aarde, en die gebruik van die aanspreekvorm plaas die gesprek in ’n persoonlike konteks en suggereer ’n persoonlike verhouding tussen die sprekende ek en die niemenslike omgewing. In die bykans elegiese “Paradysopdrag” word die bewaringstema voortgesit:

ons is die delwers uit Genesis

ons hardloop steeds resies

om kleims op jou buik af te steek

ons haal jou ingewande uit

sif dit en smelt dit

tot rygoed

leefgoed

en hanggoed aan ons ore

al wat ons aan jou moederskoot teruggee

is die fosfaat van ons beendere

dat die gras weer oor jou oop wonde groei.

Dit is een van die sterkste gedigte in die bundel en smee implisiet die temas van die verlore biologiese moeder en die aarde as moeder saam.

In enkele gevalle verskuif die blik vanaf die lokale na die kosmiese vlak, soos in “Gondwana” (74) wanneer die digter sê: “geen geslag leef lank genoeg/ om kontinente te sien skuif nie”, en daarmee tematies ook die gang van tyd (“sonwysersekuur”) aan die kosmiese gang van tyd koppel.

Die plekgerigte slotgedig is “Gobabis” (84), waarin die dorp aanvanklik vernuftig in menslike terme beskryf word:

die Swart-Nossob konkel

soos ’n ou aar oor jou hand

die stof hang ’n kring

om jou tiervelhoed

die vensters van jou oë is gebreek

jou mure skilfer soos oumensvel

die torings van jou kerke

steek gate in die reënlose lug

jou ongeskraapte strate

bedel soos loopneuskinders.

Die beeld van die kerktoring wat “gate in die […] lug” steek (’n verbeeldingryke en geslaagde beeld), word ook in “Ontnugtering” (23) herhaal: “kerke is torings/ wat gate in die hemel steek”. ’n Aantal knap metafore word in die bundel ingespan, maar daar is ook enkele gevalle waar die beeldgebruik nie die mas opkom nie. ’n Metafoor soos “die vensters van jou oë” is uitgedien en hoort nie in die werk van iemand wat al drie bundels agter die rug het nie. Ook die gedig “waar vind jy taal” (45) oortuig nie, terwyl die beeld in “Onwillekeurig” (49), “met elke weggooilam se blêr/breek my kraal se drade/ soos natgereënde wol”, nie klop nie.

Die digter maak, soos in sy vorige drie bundels, gebruik van ’n sober, gestroopte aanslag. Die gedigte in hierdie bundel is eweneens deurlopend kort (soms net vier reëls) en is gestruktureer deur ’n kort daarstelling van ’n bepaalde beeld, opgevolg deur ’n fokus op die slotreël of -reëls waarin ’n verdieping of insig aangebied word. Hoewel hierdie strukturering goed werk vir gedigte oor die dood deurdat dit gelade woordgebruik en ironiserende trefkrag bewerkstellig, werk dit gaandeweg eenselwigheid in die hand, ’n kritiek wat reeds teen vorige bundels van Lombard uitgespreek is. ’n Mens kry die gevoel dat daar nie werklik groei ten opsigte van die temas en die verstegniese vaardighede plaasgevind het sedert die vorige bundels nie, en dat die verse min blyke toon van intertekstuele betrokkenheid by die groter poëtiese diskoers.

Skadu oor die sonwyser bevat stil poësie, wat nie noodwendig negatief is nie. Die aanbod bly egter skraal. Maar verder: hierdie verse bied aan die leser geen aardskuddende momente nie; dit verskuif nie die grense nie. Inteendeel – dit is poësie wat die gevaar loop om in die vergetelheid te kan verdwyn.

Lees volledige resensie hier

Susan Smith ontvang ATKV/SA Akademie Navorsingsprys 2014

Die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) stel jaarliks prysgeld van R60 000 beskikbaar vir die bekroning van ses gepubliseerde Afrikaanse artikels wat in ’n betrokke jaar in ’n geakkrediteerde tydskrif verskyn het. Vier pryse is bestem vir artikels in die geesteswetenskappe en twee vir artikels in die natuurwetenskappe. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns hanteer die keuringsproses.

Vanjaar is die beste artikels wat in 2012 verskyn het en deur redakteurs van geakkrediteerde tydskrifte aan die Akademie voorgelê is, beoordeel. Daar is 16 artikels uit 8 tydskrifte voorgelê en die pryswenners van die van die ATKV/SA Akademieprys 2014 is pas bekend gemaak.

Drie van die wenartikels is in LitNet Akademies gepubliseer. Die pryse is toegeken aan:

Susan Smith, Departement Afrikaans, Universiteit van Fort Hare vir haar artikel: “Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk” wat in LitNet Akademies, jg 9, no 3, Desember 2012 verskyn het.

Volledige artikel op LItNet

Susan Smith

Francis Galloway
Redakteur: Geesteswetenskappe

JM (Jannie) Otto, Departement Privaatreg, Universiteit van Johannesburg vir sy artikel “Die afkoelreg in die Nasionale Kredietwet en die Wet op Verbruikersbeskerming” wat in LitNet Akademies, Jg 9, no 1, Maart 2012 verskyn het.
Jannie Otto

Johann Neethling
Redakteur: Regte

Helgard Raubenheimer, Departement Chemie en Polimeerwetenskappe, Universiteit Stellenbosch vir sy artikel “Asikliese karbeenkomplekse maak eerste opslae in goudstormloop” wat in LitNet Akademies, jg 9, no 3, Desember 2012 verskyn het.
Helgard Raubenheimer

Dirk Laurie
Redakteur: Natuurwetenskappe

 

Image may contain: 2 people, people smiling

Prof Susan Smith en Mnr Japie Gouws, van die ATKV, tydens die oorhandiging by NMMU in Port Elizabeth.

2014 Kokertoekenning van die Afrikaanse Taalraad vir Beskerming van Afrikaans aan Susan Smith

Viertal erken vir taalstryd

Beeld: Deur Susan Cilliers Maandag 03 November 2014 4:00 vm.

Van links is prof. Wannie Carstens, Marlene le Roux en prof. Susan Smith. Regs is Christina Mashobane, ‘n Afrikaans-onderwyseres van Hammanskraal, naby Pretoria, wat met ‘n aansporingsmedalje vereer is. Foto: susan cilliers

In 2005 het sy ’n Afrikaans-departement by die Fort Hare-universiteit in Oos-Londen gevestig.

Prof. Susan Smith het boonop ’n groot rol gespeel om Afrikaans naas Engels en Xhosa as amptelike tale by Fort Hare erken te kry.

Sy is Vrydagaand hiervoor en vir verskeie ander projekte om Afrikaans te bevorder met ’n Kokertoekenning vir die beskerming van Afrikaans vereer.

Die Afrikaanse Taalraad (ATR) het haar en nog twee mense met Kokertoekennings in Potchefstroom beloon vir hul bydrae tot Afrikaans.

“Ek is oorweldig, ’n mens doen maar wat voor jou is om te doen,” het Smith, ook ’n digter, gesê.

Marlene le Roux, direkteur van Kunstekaap se Kunstesentrum, is ook met ’n Koker vereer vir haar bemagtigingswerk op die gebied van die kunste, opvoeding, armes, en veral binne gestremde gemeenskappe.

By Kunstekaap bied sy jaarliks Afrikaanse voorgeskrewe letterkunde van gr. 1 tot gr. 12 aan. Só het sy meer as 50 000 leerders deur Afrikaans bereik. Le Roux is ook ’n Afrikaanse skrywer en medeskrywer van onder meer Die Wellingtonse Klopse.

Sy is voorsitter van die Wes-Kaapse Kultuurkommissie en die enigste Suid-Afrikaner ooit wat in die Olimpiese en Paralimpiese Spelekomitee gedien het.

Oor haar eerbewys het sy gesê: “Afrikaans moet met liefde en omgee beskerm word. Mense van inbors en integriteit moet daarmee geassosieer word. Ek besig nie net die taal nie, ek leef daarin. Ek wil my ouma bedank dat ek soggens 4:00 kon wakker word met die klanke van haar Afrikaanse gebed.”

Prof. Wannie Carstens, wat leiersposisies in talle taalorganisasies beklee, is ook met ’n Koker vereer vir sy rol in die bevordering van Afrikaans.

“Enorme foute is in die verlede in Afrikaans begaan, maar ons moet besef ons het die wil en vermoë om dit reg te maak. Ons moenie die ba­klei-tipes wees nie, maar oorredende tipes. Ons moet goeie en sterk mense wees.”

Carstens is direkteur van die Skool vir Tale by die Noordwes-Universiteit se Potchefstroomkampus.

“Die mooiste Afrikaanse woord is ‘oupa’ en die tweede mooiste is ‘Afrikaans’,” het Carstens gesê en sy vrou, Wilma, en hul kinders vir hul ondersteuning bedank.

Hy is outeur en mede-outeur van verskeie akademiese boeke. Onder sy inisiatief is samewerkingsooreenkomste met België gesluit.

Lees ook die artikel hier.

Die tasbaarheid en die on(aan)tasbaarheid van literatuurteorie

Poolshoogte

1.

In die postmoderne tyd waarin ons leef is literatuurstudie in ’n konstante toestand van verandering en fluktuasie. Om in die jaar 2014 poolshoogte van die stand van Afrikaanse letterkunde te neem, beteken uiteraard dat hierdie soort besinning binne ’n globale konteks moet plaasvind en dat daar ook na die stand van literatuurteorie gekyk moet word. Literatuurteorie kan gesien word as ’n heersende stel konsepte en intellektuele aannames wat die verhouding tussen die kunswerk en die samelewing op ’n gegewe tyd in die geskiedenis formuleer en reflekteer en wat inherent ’n kultuurproduk is wat die wyse waarop tekste kultuur skep, ondersoek.

Almal is dit eens dat daar nie ’n eenvoudige korrelasie is in die verhouding tussen teks en teorie nie. Die literêre sisteem is kompleks en interaktief en laat hom nie in netjiese boksies verpak nie. Meer nog, direkte ooreenstemming tussen lewens- en ideologieveranderende tendense en gebeure in die wêreld manifesteer nie noodwendig in ’n afgebakende, gedefinieerde literêre stroming nie.

Waaruit spruit literêre teorieë dan? Wanneer begin die pendulum swaai van een siening na ’n ander? En hoe onaantasbaar is die sentrale teorieë?

Hoewel die uitsonderlike literêre teks die grense van vooropgestelde idees en teorieë oorskry en grense verskuif, en hoewel sommige tendense uit die niet hul opwagting op ’n gegewe tyd maak, kan die verwantskap tussen breë literêre strominge en oorkoepelende globale persepsies ook nie geïgnoreer word nie. Dikwels is die literêre teorie ’n refleksie van of reaksie op een of meer van die dringendste vraagstukke wat die wêreld op ’n gegewe tyd in die gesig staar. So was ras, klas en geslag die gewilde onderwerpe wat tot aan die einde van die vorige eeu en begin van hierdie eeu aangespreek was en wat die teorieë van hierdie tyd oorheers het. Die voortspruitende teorieë was dan ook dikwels polities en ideologies gedrewe.

Gedurende die afgelope aantal dekades was dit egter die postmoderne teorieë van poststrukturalisme en dekonstruksie – deur sommige kritici die “linguistic turn” (Barad 2003:801) genoem – wat die literêre toneel oorheers en bykans onaantasbaar geword het, waarin ’n abstrakte tekstuele siening van die werklikheid voorop gestel is. Die gevolge van die sentrale posisie van hierdie teorieë is dat teorie en die tasbare werklikheid van mekaar geskei en linguistiese fundamentalisme op die voorgrond gestel is. Die linguistiese draai sluit onder andere die teorieë in van mense soos Jacques Derrida, Julia Kristeva, Luce Irigaray en Michel Foucault wat gefokus het op die krag van taal om die realiteit te skep – dus, dat taal verantwoordelik is vir die realiteit en nie ’n refleksie daarvan is nie.

Soos die wêreld om ons verander, ondergaan teorieë egter ook verandering en dit is in die aard van teoretisering om voortdurend na nuwe metodologieë te kyk wat herbesinning tot gevolg het. Ons verneem voortdurend van nuwe insigte wat poog om die grense te verskuif, die herlees van tekste moontlik te maak en ’n herkartering van die landskap tot stand te probeer bring. Literêre betrokkenheid by hierdie teorieë het tot gevolg dat daar met nuwe begrip na nuwe merkers gekyk kan word en dat nuwe leesstrategieë die leser lei tot groter insig in homself en die wêreld wat hom omring.

Vanaf 2010 gaan daar dus internasionaal al meer stemme op wat pleit vir ’n materiële draaipunt; literêre teoretici praat van “the material turn” (Iovino 2012:3). Die materiële draai word beskou as ’n teenreaksie teen sommige van die radikale tendense in postmoderne en poststrukturele denke wat dit ten doel gehad het om die wêreld te dematerialiseer tot linguistiese en sosiale konstruksies. Die belangrikheid van die materieel tasbare werklikheid wat interaktief inwerk op beide die menslike en die niemenslike wêreld is hierdeur grootliks geïgnoreer of ontken. Ten grondslag van die nuwe materialisme as uitgangspunt lê die ekokritiek, wat breedweg gesien kan word as die studie van kultuurprodukte soos kunswerke, skryfwerk en wetenskaplike teorieë wat sigself bemoei met die menslike verhouding tot die natuurlike wêreld. Cheryll Glotfelty en Harold Fromm, pioniers van die ekokritiese literatuurteorie, definieer ekokritiek in die seminale publikasie The ecocriticism reader (1996:xviii) as “the study of the relationship between literature and the physical environment”, terwyl die term in The Routledge dictionary of literary terms (Childs en Roger 2009:65) aangedui word as “[t]he study of literary texts with reference to the interaction between human activity and the vast range of ‘natural’ or non-human phenomena which bears upon human experience – encompassing (amongst many things) issues concerning fauna, flora, landscape, environment and weather”.

Scott Knickerbocker (2012:3) wys daarop dat ekokritiek sterk op die voorafgaande teorieë reageer en dat enige nuwe denkskool of denkrigting gedefinieer word in opposisie met die gevestigde praktyke. Hy sien ekokritiek en die nuwe bewussyn van materialiteit wat inherent daaraan is as ’n teenvoeter vir postmoderne teorieë waardeur die oormatighede van poststrukturele taalteorie ingekort word (Knickerbocker 2012:3). Dit is egter ook juis kritici soos Knickerbocker (2012:3) en Neil Evernden (1996:103) wat daarop wys dat die oorreaksie op tekstualiteit deur die ekokritiek politiese omgewingsaksie beklemtoon terwyl dit tred verloor met die estetiese (en by implikasie tekstuele en taalgerigte) ervaring wat juis so ’n aksie inspireer en deel daarvan uitmaak. Hul bepleit ’n gebalanseerde siening wat voorsiening maak vir beide materiële en linguistiese inhoud. Ten spyte van belangrike tekortkominge in bied ’n fokus op materialiteit en die objek ’n verruimende blik wat ’n belangrike bydrae tot ekosentriese teorie lewer.

Teen die agtergrond van heersende tendense en oorkoepelende globale gebeure is daar internasionaal ’n steeds groeiende getal vooraanstaande literatuurkritici wat hulself uitspreek oor die vreemde verskynsel dat dreigende globale ekologiese vraagstukke steeds so ’n geringe impak op die literatuursisteme het, iets wat veral ook in die Afrikaanse konteks merkbaar is. In haar inleiding tot The Ecocriticism Reader sê Glotfelty dat, ten spyte van voortdurende vernuwing,  dit wil voorkom of vakkundigheid steeds akademies en teoreties ingestel bly “in the sense of scholarly to the point of being unaware of the outside world” (Glotfelty & Fromm 1996:xv). Mens sou bykans nie weet dat daar ’n aarde is, of dat die aarde se lewensonderhoudende sisteme onder druk is nie. Hoewel literêre tekste, beide plaaslik en internasionaal, ’n toenemende belangstelling in omgewingskwessies toon, is ekokritiek steeds, veral plaaslik, nie een van die groot rigtingwysers in literatuurstudie nie.

Glotfelty se aantyging dat, hoewel susterdissiplines in die geesteswetenskappe, soos filosofie, regte en sosiologie al lankal met groen kwessies besig is, die literatuurstudie grootliks onbetrokke gebly het, is nie so vergesog nie. Ian McCallum (2005:67-69) wys op die skokkende en gevaarlike ooreenkomste tussen die onwilligheid of onvermoë van die hedendaagse mens om die wetenskaplike bewyse oor aardverwarming te aanvaar, en die reaksie van die middeleeuse samelewing op Copernicus se teorieë oor die beweging en draai van die aarde om sy eie as. Copernicus is deur die mense van sy tyd as ketter uitgejou; hedendaagse aardgesentreerde argumente oor aardverwarming word eweneens deur ’n groot hoeveelheid mense afgemaak as onbelangrik, oordrewe of niebestaande. In beide gevalle word die stem van rede en verifieerbare wetenskaplike ondersoek misken en ondermyn.

Lees die volledige artikel hier:

LitNet Akademies: Poolshoogte