Ekokritiek en die nuwe materialisme: ’n Ondersoek na die nuwe materialisme in enkele gedigte van Johann Lodewyk Marais uit die bundel In die bloute (2012)

Tuin van mondings

Tuin van mondings

                            (Sylvia Plath)

 

Toe doen jy dit weer.

Jy was suksesvol, hierdie laaste keer.

 

Jou nat pensketse van geïnkte winterbome,

oorgroot tulpe, nog ingesneeu

en nabyskote in die leem

van sampioene se sagte vuiste,

 

nader nog, kring op kring in pers en swart en rooi

die dringende muskus van jou oopgeskilde

blomkrone wat jou asem smoor, bloedpapawers

is jou mond se vel, die saadkapsules vol ingedrinkte

dampe opiaat herinner aan ’n vorige keer,

 

die moed van geslote monde

en uitmondings se rooi vlamme –

 

al die rame waardeur

jy na jou wêreld kyk.

 

Op ’n koue dag in Februarie is jou mond

’n mond van rou wonde, ’n mond

van taai pêrels

in jou tuin van digte mondings

 

toe die laaste lug aan jou tulpe vashaak

en jy bloedloos die wêreld uit jou oë loslaat.

 

© Susan Smith

quinera

hierdie rivier

wat landin ‘n blink lint deur groen valleie sny

– ‘n groen vyftig miljoen jaar oud –

hou die hart van haar mense vas

trek aan hul ledemate

met die oerstuwing van alle tye

toe almal eens vis was, vóór

longe, vóór asem

voor die kraakbeen van kieue

neus en oor geword het in ‘n baarmoedersee

wat ligroos deur klein toegelymde ooglede skyn

 

© Susan Smith. Uit: “In die afwesigheid van sin”

Die taal van plek

Die stories van plek

Die stories wat plek(ke) het om te vertel en wat deur talle monde vertel en gevier moet word, is deel van die fisiese belewing van plek, die fisiese inleef in ‘n gegewe plek. Taal en beeld kan ‘n nuwe respek en herontdekking van plek tot gevolg hê – van hoe ons as deel van plek daarmee in interaksie tree.

Dit is om deel te word van die sensuele realiteit van dit wat ons omring en sensories en interaktief daaraan deel te hê. Plek bestaan uit ‘n oneindige hoeveelheid fisiese materialiteite – en ons kan dit slegs waarneem omdat ons self fisiese materialiteit is, tasbare, hoorbare resonante wesens wat self tekstuur en vorm en kleur het.

20140426_083823

Baviaanskloof (Foto: Susan Smith)

 

Orale literatuur en plek

Wanneer die woorde neergeskryf is, wanneer die oorvertelde plek in ‘n boek opgeneem is, word die woorde die primêre bron van onthou. Die oorspronklike verhaal word draagbaar, beweeglik, nie-plek gebonde. Die draagbaarheid van plek is beide ‘n geskenk en ‘n verlies. Want woorde maak dit vir ons moontlik om deel te word van verskeie plekke. Dit word woorde (en plek) wat op reis gaan. Maar dit hou ook ‘n sekere afstandelikheid in, ‘n emosionele verwydering, ‘n losmaking. Die neerskryf van plek is ‘n tweesnydende swaard, wat die intieme band tussen taal en plek oopvlek. Deur oorvertelde stories neer te skryf, het ons gedink dat ons dit bewaar, dat ons dit toeganklik maak. Wat ons vergeet het, is dat in die proses van woorde op papier plant, ons die stories ontwortel, dat ons die vitaliteit daarvan versteur.

Ek is eerder geïnteresseerd in die wisselwerking tussen woorde en plek, die onmiddellikheid en liggaamlikheid van plek, want as dit verwoord word, voel die leser aan die een kant “deel” van hierdie plek, maar aan die ander kant is dit bykans of plek onnodig raak, of woorde genoeg kan wees. Dit is wat ek bedoel met die “uitplant” van die plantjie, met die “verskuiwing” en selfs “mobiliteit” van plek. ‘n Mens sou kon debateer daaroor of die integriteit van plek-gebaseerde woorde, die talle stemme van plek, dalk afwater of verlore gaan in so ‘n verskuiwing. Want plek is soveel wyer, soveel meer as ons ervaring daarvan en selfs as ons skepping (kreatiewe skepping deur woorde, deur poësie) daarvan. Terselfdertyd is veelstemmigheid en ‘n veelstemmige beskrywing van plek juis nader aan die hart daarvan, want dit laat toe vir veelheid van emosies, sieninge en vertellinge.

©Susan Smith

EsiKhaleni

EsiKhaleni

(Hole-in-the-wall)

 

mooi sing Ntombi

in die dubbelvolmaanmaand

waar die seeman met die vinhande

die meisie tussen kleihuise

en oor prilgroen heuwels sien loop

 

Ntombi sing

waar die golfbreker boegvis ploegvis stamp

en stamp       tot die sandsteen maagdelik

breek           tot die skalie in gitblou skywe

uiteenkraak

 

Ntombi sing

waar die meisie tussen strandnguni’s

oor die sandsoom water toe hardloop

opkyk      die halfgod en sy stormvis

déúr die landmuur sien kom

 

sing Ntombi     sing uit die water

sing waar die wit hingste skuimbek

runnik       die hoewe oor klippe

dreun         die water deur die sagte landplooi

van die Mpakovallei

stroomroof       die aarde skreeu     die tata

sy klere skeur

 

Ntombokuqala sing

die seemense sing

die landmense ween

die plek donder

die plek klink

esiKhaleni     sê die plekmense

die plek van klank

 

©Susan Smith

 

Die groen (in) die gedig

Woordfees 2012

 

Lesing gelewer oor “Die groen (in) die gedig” tydens Woordfees 2012.

 

____________________________________________________________________________

Die groen (in) die gedig

Susan Smith

Onlangse navorsing oor die wyse waarop die literêre teks as kultuurproduk deur middel van taal die samehang van die mensdom en die natuur uitdruk, het die belangrikheid beklemtoon van ’n groeiende bewussyn van die rol wat ekokritiek en ekopoësie in die letterkunde speel, plaaslik en internasionaal. In haar artikel oor die aard van ekopoësie, skryf Smith die volgende:

As wêreldwye reaksie op die toenemende vernietiging van die verhouding tussen die mens en die natuur bied ekokritiek ’n interdissiplinêre kyk op die wyse waarop kultuurprodukte soos poësie hierdie verhouding ontgin en verwoord en dien dit as ’n reaksie op die behoeftes, probleme en krisisse wat die mensdom in die gesig staar. (Smith 2012a:506)

Die verbintenis tussen die ekokritiek en plek is eweneens deur Smith ondersoek en sy beklemtoon die belangrikheid van plek en ingeplaaste skryf as definiërende kenmerke van die groen gedig (Smith 2012b:901–2). Tereg merk Linda Russo op dat plek en materiële geplaastheid binne die omgewing tot gevolg het dat die mens ’n verbintenis met plek opbou wat verder strek as woorde op papier:

 Thus addressing place, and more specifically the “being located” or localism that is central to environmental writing, enables consideration of the material “emplacement” of “environ-ment” of the writer, of language as a perceiving and construction tool, and of connection (affect, bond) in many senses. (Russo s.j.:2)

 Die ekogedig gebeur iewers, dit is verbonde aan ’n spesifieke plek, ’n gebeurtenis wat in samehang en gelyktydig met ander menslike en niemenslike gebeure plaasvind; die wisselwerking tussen gedig en plek veronderstel volgens Russo ’n ekopoëtiese praktyk, waardeur die grense tussen die gedig en die plek of landskap opgehef word en die gedig as ’n veld van aktiwiteit aangebied word (Russo sj.:4). Hierdeur word die materialiteit van taal beklemtoon, die plasing van die woord op papier binne die materialiteit van die oomblik en die plek. Russo beskryf hierdie aksie as “the poem [that] is on-the-page and in-the-world at once through a co-mingling of experience, thought, perception, and fact” (Russo s.j.:4). Die fisiese materialiteit van plek lei daartoe dat daar opnuut gekyk moet word nie net na die landskap en plek van die gedig en in die gedig nie, maar veral ook na die gedig as landskap.

In hierdie artikel sal daar ondersoek ingestel word na die wyse waarop die ekogedig as landskap optree deur die visuele en strukturele aanbieding van die gedig. Dit sal gedoen word aan die hand van voorbeelde uit beide die Afrikaanse en internasionale digkuns.

[…]

© Susan Smith

Gifkaroo – voorteks maak vuis

untitled

Gifkaroo – voorteks maak vuis

Susan Smith

LitNet Biebouw Resensies

02/08/2013

Titel: Gifkaroo

Skrywer: Etienne van Heerden

Slegs 100 kopieë van Gifkaroo is gedruk. Dit is nie te koop nie. Lees die Engelse weergawe – Poison Karoo – hier.

Gifkaroo is ’n vuishou op die krop van jou maag. Dit laat jou rou.

Dít is die eerste gewaarwordinge ná die lees van Gifkaroo, Etienne van Heerden se voorteks vir sy roman, Klimtol, wat in September 2013 by Tafelberg Uitgewers verskyn.

Die beperkte oplaag van 100, genommer en geteken en onpretensieus gebind in bruin karton, is ’n protesteks teen die voorgenome breking in die Karoo wat aan gesaghebbende persone en partye gestuur is. Dit is letterlik die vinger wat teen die muur skryf, wat die waarheid en die leuen uitwys. Die Engelse vertaling in dieselfde band is gedoen deur Isobel Dixon, bekroonde Engelse digter wie se gedigte oor die Karoo ingesluit is in haar bundels The Tempest Prognosticator (2011), A Fold in the Map (2007) en Weather Eye (2001) waarvoor sy die Olive Schreiner-prys ontvang het. Die uitgawe word aangevul met ’n foto deur Obie Oberholzer, bekend vir fotografie wat vir jare reeds die Karoo en sy mense vaslê.

Gifkaroo volg dieselfde werkwyse as ’n vroeëre kortverhaal, Die gas in Rondawel Wilhelmina (1995), wat jare gelede as voorteks vir die roman Kikoejoe (1996) gedien het.Gifkaroo en Klimtol sluit aan by ’n lang lys tekste in Van Heerden se oeuvre waarin die Karoolandskap ontgin word, byvoorbeeld die onlangse Haai Karoo (2012), 30 Nagte in Amsterdam (2008), Asbesmiddag (2007), In stede van die liefde (2005), Die stilte na die boek (2004), Die swye van Mario Salviati (2000), Kikoejoe (1996), Die gas in Rondawel Wilhelmina (1995), Die stoetmeester (1993), Casspirs en campari’s (19991), Liegfabriek (1988), My kubaan (1983), Toorberg (1986) en Matoli (1979).

In Gifkaroo maak die leser kennis met die ou man Ludo Loeloeraai, op sy dag klimtolkampioen van die Groot Karoo, op ‘n bedevaartsreis na die Karoo-fonteinplaas met die soet water uit sy kindertyd, die plek wat hy ken soos die palm van sy hand. Sy reis na die fonteinplaas word ook ’n reis na die verlede, na sy kindertyd saam met sy pa, die waterfiskaal, die tyd van sy vernuf en handvaardigheid met die klimtol toe hy die rooibaadjieman was wat “speel” verhoog toe gebring het – maar ook ’n reis na homself as kartonman en die verlies van liefde. In die beperkte ruimte van enkele bladsye slaag Van Heerden daarin om die ou man “met oë wat al blouer raak”, sy verlange na sy verlore liefde, sy hunkering na die Karoo en die “onderaarde” (9) – die “ingedagte, private plek, daardie plek van water” (7) – en sy konfrontasie met homself voor die leser se oë lewend te maak.

In die mond van die meesterverteller Van Heerden word die Karoo ’n lewende wese; in die tradisie van die ekokritiek ’n objek wat tot subjek gemaak word – ’n karakter in die teks. Die Karoo “kug”, “suig”, “snak […] na asem”, is “ingedagte”, kan sy “asem intrek”, selfs “verdriet” toon (6) – menslike eienskappe wat aan die niemenslike landskap toegedig word. Die tradisionele grense tussen menslik en niemenslik word opgehef en die landskap vertoon dinamiese eienskappe wat die antroposentriese mens-in-die-middel–beskouing omverwerp. So is dit met Van Heerden se Karoo-as-karakter, ’n aspek wat reeds in talle vroeëre romans geaktiveer is.

VOLLEDIGE RESENSIE

Toevallige tekens is ‘n aangename speurtog

toevallige-tekens

Toevallige tekens is ‘n aangename speurtog

Susan Smith

LitNet Biebouw Resensies

2011-02-22

Titel: Toevallige tekens

Skrywer: Martjie Bosman

Uitgewer: Protea

ISBN: 9781869194000

Prys: R127.50

’n Belangrike digbundel wat aan die einde van 2010 verskyn het, is Martjie Bosman se Toevallige tekens. Die bundel verskyn sewe jaar na haar debuutbundel, Landelik, wat met die Ingrid Jonker-prys bekroon is. Die belofte wat met die eerste bundel gemaak is, word in hierdie bundel voltrek.

Met die invalslag suggereer die bundeltitel en pragtige buiteplat alreeds ’n interessante speurtog vir die leser op die spoor van allerlei tekens. Op die eerste vlak verwys die bundeltitel na die musikale terminologie van toevallige tekens, soos mineur- en majeurtekens, molle en kruise wat ’n verandering in die dominante toonsoort van ’n musiekstuk aandui. Dit word direk voor ’n noot of note geskryf en verander dan net daardie spesifieke noot of note se toonaard. Die implikasie is dat deur die kyk en raaksien van toevallige, vervlietende tekens van skoonheid die toonaard van emosionele belewing verander word, die neerdrukkende gelig word. Die gedekonstrueerde eendagskoon op die voorplat dien as teken van skoonheid, maar dui ook op die vervlietende aard van skoonheid; dit is ’n voorlopige teken vir al die variante van die blom wat aangetref word, soos “eendagskoon” (27) en “dagbreekroos” (48), maar ook van ander blomme, voëls en natuurgegewens.

Tekens verwys egter na veel meer: dit sluit seisoenale tekens in, tekens in die natuur (veral voëls), tekens as simbole wat vir iets anders staan, tekens van ’n bepaalde landstreek, tekens as verskynsels, en ook taal as teken. Dit word ingespan as vooruitwysing na en voorspeller van die toekoms, maar ook as spoor en oorblyfsel van die verlede. Ook die negatiewe aard van tekens word ontgin: tekens van verval, ellende, politieke onvermoë en rampspoed, en die invloed daarvan op persoonlike vlak.

Deur die motto, ’n aanhaling uit Tristia van Van Wyk Louw, tree die digter reeds in gesprek met aspekte van die taal as teken en betekenis en die ontoereikendheid van menslike taal om die werklikheid en verganklikheid onder woord te bring. Die magteloosheid van taal word sterk verwoord in gedigte soos “Mosambiekse vlugteling 1” en “Mosambiekse vlugteling 3”, waar verbrokkeling van normale taalstrukture plaasvind en die digter wys op die tale wat “tussen ons faal” (22). Hierteenoor word die krag van taal uitgedruk in “Die seun met die sere aan sy been” (17), waarin die seun genesing vind deur die woorde: “I will speak/ to this leg.”

Die programgedig “Op die spoor” (11) voorsien die sleutel vir die res van die bundel: die soektog na “’n duidelike woord”, ’n “metafoor” waarmee die tekens in die natuur beskryf kon word, waarmee nie net die “verrotte stomp” en die “dooie bulkalf” beskryf kan word nie, maar ook die miere en bruin kewers, die waterhiasint en die “kiewiet” en sy weerkaatsing in ’n poel.

VOLLEDIGE RESENSIE

In dié rymteskip van René so baie: ‘n resensie van In die niks al om van René Bohnen

in_die_niks

In dié rymteskip van René so baie: ’n resensie van in die niks al om van René Bohnen

Susan Smith

LitNet Biebouw Resensies

2012-06-14

Titel: In die niks al om

Skrywer: René Bohnen

Uitgewer: LAPA Uitgewers

ISBN: 9780799348835

Prys: R120.95

Ek weet dat daar tans gesprekke aan die gang is rondom die gebruik al dan nie van ’n inhoudsopgawe in ’n digbundel en of dit voor- of agterin die bundel moet verskyn. Poësie laat haar egter nie so voorskryf nie. Wat vir die een bundel reg is, is nie noodwendig reg vir die volgende nie. Ek hou van ’n aanloop – ek is gefassineer deur die paratekstuele gegewens en die konteks-skeppende rol wat dit speel in betekenisgewing van ’n bundel. Dus verkies ek om by die begin te begin: die voorblad.Die visuele impak van René Bohnen se bundel stuur ’n boodskap lank voor die bundel oopgeslaan word en is in samehang met die bundeltitel rigtinggewend vir die verstaan van die bundel. Bepaalde lesersverwagtinge word geskep wat spanning teweegbring tussen die buiteblad/bundeltitel en die teks terwyl daar van die leser gevra word om die paratekstuele gegewens aan te vul en as intrinsiek deel van die teks te lees. Die lotusblom en koi-visse plaas die bundel in die middel van die filosofiese konteks van Zen-Boeddhisme, waardeur die oorwegend rooi en amber kleure ’n definitiewe Oosterse karakter verkry.

Die lotusblom word geassosieer met reinheid en progressie van die gees, terwyl die Boeddha dikwels uitgebeeld word waar hy op ’n lotusblom sit. Die lotusposisie, ’n kruisbeensit-posisie, word in meditasie gebruik met die doel om die mediteerder by te staan om kalmte van gees en uiteindelike verligting te bereik. Ook die koi-vis speel ’n belangrike rol in die Oosterse filosofie. Dit is een van die agt beskermende simbole en verteenwoordig vryheid, krag en uithouvermoë. Die lettertipe van die titel dra by tot die Oosterse gevoel van die buiteblad. Dit skep die indruk van vinnige, vloeiende kwashale wat in ooreenstemming is met die bekende en tradisionele Zen-sirkel in gekwaste ink, gewoonlik op sy of ryspapier (in ooreenstemming met die agtergrond van die buiteblad), en uitgevoer in een vloeiende beweging, sonder dat die hand gelig word. Hierdie verftegniek wys, volgens die Zen-kultuur en -kalligrafie, op die uitdrukking van die oomblik wanneer die gees in beweging gebring word.

Die Zen-sirkel, of ensō (Japannees vir sirkel), is simbolies vir absolute verligting van die gees en druk ook krag, elegansie en die heelal uit. Die sirkel is die oomblik wat die intellek vry en leeg word sodat die gees/liggaam skeppend kan optree. Zen-Boeddhiste glo dat die karakter van die kunstenaar ten volle ontbloot is in daardie oomblik waarin die ensō geskep word. Die onegalige onvolmaaktheid van die sirkel suggereer die onderliggende wysheid van die onvolmaakte, onvoltooide en tydelike van alle dinge, maar terselfdertyd ook die strewe na die perfekte en die uiterste toestand van een-wees en eenheid wat groei vanaf ’n toestand van meervoudigheid.

Teen hierdie agtergrond is die herhalende gebruik van die sirkelmotief regdeur die bundel betekenisgewend – trouens, die sirkel kan as sentrale simbool gesien word. In “sjamaangrot” (13) sê die spreker-digter:hoe flikker hulle in my hande as ek in sirkels binne sirkels binne sirkels die oerpad vat.

VOLLEDIGE RESENSIE