By die sien. Kennisname en kennisskepping

Duif (Foto - Marlene van Niekerk)

Ek het my die afgelope tyd met ekokritiek en veral ekopoësie doenig gehou en met groot opwinding ’n literatuurkritiese en ekofilosofiese teorieruimte ontdek wat tot talle nuwe insigte lei. Wat my egter veral opval is dat die internasionale kritici hulself meestal met teorie besig hou, terwyl hulle weinig aandag gee aan die toepassingsmoontlikhede binne die literatuur. Dit is iets wat ek tot dusver juis op gefokus het in enkele van my navorsingsartikels.1 Ek vra myself die volgende vrae: Hoe lyk die groen gedig? Op watter wyse vind aspekte van die nuwe materialiteit neerslag in ’n bepaalde gedig? Hoe werk intra-aksie in die teks? Wat is die konneksie tussen die menslike en die niemenslike wêreld?

Soos dit maar gaan, neem my leeswerk my op interessante paaie. In ’n onlangse artikel van Serenella Iovino praat sy van “participative rupture” (2015:73), ’n term wat my verbeelding aangegryp het. Sy beskryf ’n proses wat deel uitmaak van ’n breër konsep, naamlik “diffractions of matter”. Donna Haraway (1997:14) definieer diffraksie as “producing a participative rupture in the linearity of the single elements’ performative properties”. Om by diffraksie uit  te kom, en boonop te sien hoe dit in ’n gedig manifesteer, moet ek die storie ’n entjie terug gaan haal.

Die ekokritiek – en meer spesifiek die nuwe materialiteit – ondersoek nie net materie en die meer-as-menslike wêreld in tekste nie, maar ook materie as tekste. Dus, die wyse waarop materie self uitdrukking gee aan hul eie konkrete realiteit deur interaksie met mekaar en met die menslike dimensie, en konfigurasies van betekenis en diskoers produseer wat ons as stories kan interpreteer (Iovino 2015:71). In ’n vorige artikel (Smith 2012:893,928) het ek reeds die term “storying matters” oftewel verhalende materie voorgestel, in aansluiting by Iovino (2012:136) se term van “storied matter” – die vertelling wat deur bemiddeling van die mens oorgedra word. John Felstiner sê “nature itself wants in on the storytelling” (2009:337).

Ook David Abram sluit in sy seminale teks, Becoming Animal (2010) hierby aan met sy ekofenomenologiese benadering wat gesien kan word as ’n sensoriese en sensuele bewustheid van die deelnemende en aandaggewende aard van die mens se bestaan as deel van die meer-as-menslike wêreld en hoe hierdie wêreld sigself uitdruk (2010:7, 11). Karen Barad (2007:3) redeneer dat materie en betekenis nie van mekaar geskei kan word nie. Ons is nie buitestaanders wat die wêreld waarneem nie; ons is ook nie maar toevallig op ’n bepaalde plek in die wêreld nie – ons is deel van die wêreld in sy totaliteit van intra-aktiwiteit. Ons kyk en neem kennis, en om te weet is om intra-aktief betrokke te wees. Elke aksie van kennisname is ’n kognitiewe toe-eiening wat patrone van ingryping of tussenkoms en uiteindelike kennisskepping.  Die vraag ontstaan: hoe neem die digter deel aan die uitdrukking van die meer-as-menslike wêreld?

Wat my by diffraksie bring: ’n deelnemende skeuring/breuk in die lineariteit van individuele elemente se eienskappe. Diffraksie word binne hierdie konteks deur Karen Barad (2003:803) gesien as die teenoorgestelde van refleksie. Volgens Barad is laasgenoemde slegs ’n herhaling op ’n ander plek, terwyl diffraksie elemente op ’n nuwe wyse kombineer wat nuwe eksperimentele voorwaardes tot stand bring. Deelname geskied intra-materieel: materie-betekenis en dus materie-diskoers, wat die mens insluit, word geproduseer. Om te weet is volgens haar om op direkte wyse met materie betrokke te raak, om te besef dat subjekte en objekte verweef is met mekaar en dat objektiwiteit ook te make het met ’n verantwoordelikheid teenoor die verweefdhede waarvan ons deel is. Dit dan, ’n baie oorsigtelike en voorlopige kennismaking met diffraksie.

Die volgende stap sal wees om deelnemende betekenisskepping en diffraksie aan die hand van ’n gedig te probeer nagaan. Marlene van Niekerk laat die volgende gedig as kommentaar by my Poolshoogtegesprek (2014) op LitNet oor ekokritiek wat, sover ek weet, nêrens anders gepubliseer is nie:  

Dubbelportret: mens/duif 

Om so op riwwe van sink af te wiek uit die takke
van wilde-amandel, om kloek en versigtig,
soos betaamlik vir een met bloedweinig kans
in die groter verband, eers net te kýk wat aangaan,
lugtig na links en regs –  want weerskant sit
nou eenmaal die oë – besorg hoofbrekens.
Want deursigtig geraam in ’n oorkantste nis blyk
’n ander opeens die blik te ontmoet. Eenmalig
in beider heugenis droog verjaging of skrik
die oognat nie uit nie. Pupille ondergaan momenteel
’n stil, gespieëlde gradasie van aftas, takseer
en herkenning, daarna, onverbloembaar
’n verwyding tot reslose adorasie. Veral betref
dit die swart, vorentoe lekkende traan, die git
op die nek –  houtskool geduim op gebleikte
maroen – wat die voël vir sigself uit die kaatsing
verhaal. Knipvliese open en sluit simultaan
oor die rondings weerskant die vlak indentasie
in die front. Kontoer word dubbel bewonder,
lyn, dressuur, balans van stertpunt, pote.
Vliegwerk, russtand dring aan op  begrip
deur ’n vogtige transsubstansie –  één lyding,
één lyf, kwalik verskil hierdie mensdier
van duif. Skigtig volg dan ’n eerste notasie, ferm
geskrap, voorts ’n getortel wat die indamp
van lig op mat pluimasie uit die vingers wil speel,
en terselfdertyd bind.  Maagkiesel, grit, slegs
’n vlugtige por vir die uitgee van kropmelk,
is dit nie die kuns van ’n skets nie? Bly sit lank genoeg,
word gevra, bly sit, want die kleur is onsegbaar,
die subtielste vilet van die skemer, rooidag
gegrys tot kripsis onder skaduweeblare.
En dan die verplompte knikkoppende tred,
uit onder takke van wilde-amandel,
reg in die val van die hoognoenson op die dak,
die trant van ontwapening, wedersyds,
en, voorlopig, die onderling uitgestelde afskeid.
 

(Gedig en foto: Marlene van Niekerk/LitNet Poolshoogte)

In hierdie gedig neem ek iets waar van difraksie en ’n deelnemende breuk in verwagte lineariteit van die gedig wanneer die verwagte perspektief van mens=waarnemer/duif=waargeneemde omvergewerp word. In die gedig kyk die digter na die omringende wêreld, in hierdie geval die duif, en benoem dit: kennisname vind plaas. Die digter is intra-aktief betrokke by die duif deur haar deelnemende betekenisskepping wat dus ook kennisskepping tot gevolg het. Die digter se reaksie, in die vorm van haar gedig, is meer as net die daarstelling van ’n refleksie van die duif – dit veronderstel ’n verdere kennisskepping en ’n wyse waarop die digter elemente op ’n nuwe manier kombineer, wat nuwe ervaringsmoontlikhede produseer – dus, diffraksie. Die leser se fokus word gevra op die kykproses van beide die duif en die digter, waarmee die ervaring van die leser eweneens verruim word en die leser ook deelneem aan die nuwe betekenisskepping.

In die kyk (deur die duif) herken die duif sigself in die digter/refleksie/portret en die digter haarself as “mensdier” in die duif: 

… één lyding,
één lyf, kwalik verskil hierdie mensdier
van duif.

Deur middel van “transsubstansie” ervaar die digter ’n eenheidsgevoel met die duif. Transsubstansie kan ook vertaal word met transmaterie, die uitruil tussen materie en materie – in hierdie geval die uitruil tussen mens en duif.

Die effek van ’n “dubbelportret” word geskep: meer as refleksie, is die digter van die duif. Meer as refleksie (in die konteks van Barad se definisie van die begrip), is die omringende materie in die oë van die deelnemende digter. Die suggestie van die skeppingsproses word tot stand gebring deur die digter wat beide portretteer en selfportretteer is deur die verwoording van die digtersblik na buite en die verwoording van die duifblik op die digter na binne. Ook die duif is betrokke in ’n dubbelproses: die duif eien sigself en word verdubbel in die refleksie van die ruit én sien die “mensdier” daaragter. Die duif word ook verdubbel deur inskrywing in die gedig.

Die elemente van verdubbeling en refleksie, wat deurlopend in die gedig voorkom (“Dubbelportret”, “weerskant”, “gespieëlde”, “sigself uit die kaatsing / verhaal”, “dubbel bewonder” en “wedersyds”) herinner aan Elisabeth Eybers se “Twee kleuters in die Vondelpark” waarin die dubbelbeeld van die swaan beskryf word en wat hier as interteks optree.  

Smetloos geteken dryf die dubbelswaan:

Gesplete hart van hals en dubbelhals,

Geskulpte vlerk met dubbelvlerk teenaan,

Geslote snawel dynserig vervals

Met eenkant lug en water anderkant. (Brink 2008:243)

In die Eybersgedig bly die blik egter op die objekte gevestig (die swaan en die twee kleuters), terwyl Van Niekerk se gedig die duif self as medewaarnemer daarstel, en daarmee dus diffraksie bewerkstellig en die bekende elemente (duif, digter-kunstenaar-kyker) op so ’n wyse kombineer dat nuwe voorwaardes en betekenisskepping tot stand kom.

In die deelnemende kennisname en kennisskepping word ’n kunswerk geproduseer: die intense beskrywing van kleur is ’n verdere herhalende motief in die gedig: “git op die nek”, “houtskool geduim op gebleikte maroen”, “die subtielste filet van die skemer” en die “rooidag gegrys”. Die woord “skets” dui enersyds op die proses waarmee die digter deur middel van woorde besig is om vinnig die voorkoms van die duif vas te lê, en sy vind uiteindelik dat kleur “onsegbaar is”, maar kan op ’n volgende vlak ook aanduidend wees van ’n kunstenaarsproses waardeur die duif tot visuele kunswerk gemaak word.

Die woorde “deursigtig geraam” laat die suggestie van ’n vensterraam (waardeur die “mensdier” na die duif kyk), maar verwys ook na die raam van ’n portret. Deur die wedersydse kykproses is beide mens en duif vir mekaar “geraam”.

Interessant in hierdie gedig is die gebruik van die woord “ander”, wat altyd gelade is.  

Want deursigtig geraam in ’n oorkantste nis blyk
’n ander opeens die blik te ontmoet.

Die suggestie word gelaat dat die “mensdier” die ander is – die ander van die duif, wat interessante gevolge inhou deur nie net die ekokritiese siening van die niemenslike wêreld as die ander te sien nie, maar dan ook die bordjies te verhang en die dier/duif as Self te sien, terwyl die mens in hierdie geval die Ander word, op die periferie, vanuit die perspektief van die duif.

Uiteindelik gaan dit oor sien. Ek hou van John Felstiner (2009:19-23) se kommentaar wat hierby aansluit: die idee dat die digter die omringende wêreld  opnuut benoem/van naam voorsien en daardeur as ‘t ware deelneem aan die eerste skeppingsaksie en die daaropvolgende benoemingsaksie van Adam. Om te kyk, om vir ’n oomblik te begryp, te noem, terselfdertyd onbegrip toe te gee. Dit bly steeds die rol van die digter.

Om te sien is dus om deel te neem. Dit is beide kennisname en kennisskepping.

_____________________________________

1My artikels oor ekokritiek en ekopoësie is Die aard van ekokritiek, Plek en ingeplaaste skryf en Ekokritiek en die nuwe materialisme (verkorte titels).

Bibliografie

Abram, D. 2010. Becoming Animal: An Earthly Cosmology. New York: Pantheon.

Barad, K. 2007. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press.

Barad, K. 2003. Posthumanist Performativity: Toward an Understanding of How Matter Comes to Matter. SIGNS, 28(3).

Brink, A.P.  2008. Groot Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.

Felstiner, J. 2009. Can poetry save the earth? A field guide to nature poems. Yale: Yale University Press.

Haraway, D. 1997. Modest Witness@Second Millennium. FemaleMan©Meets Onco-Mouse™: Feminism and Technoscience. New York: Routledge.

Iovino, S. 2015. “The Living Diffractions of Matter and Text: Narrative Agency, Strategic Anthropomorphism, and how Interpretation Works”. Anglia, 133(1): 69–86.

Iovino, S. 2012. Steps to a material ecocriticism. The recent literature about the “New Materialism” and its implications for ecocritical theory. Ecozon@, 3(1):134–45.

Smith, S. 2014. Die tasbaarheid en die on(aan)tasbaarheid van literatuurteorie: ekokritiek en die nuwe materialisme. LitNet Poolshoogte. Internet http://www.litnet.co.za/Article/poolshoogte-die-tasbaarheid-en-die-onaantasbaarheid-van-literatuurteorie-ekokritiek. (Afgelaai 1 Mei  2015).

Smith, S. 2012. Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk. LitNet Akademies, 9(3).

Skakel na Versindaba-blog

Susan Smith ontvang ATKV/SA Akademie Navorsingsprys 2014

Die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) stel jaarliks prysgeld van R60 000 beskikbaar vir die bekroning van ses gepubliseerde Afrikaanse artikels wat in ’n betrokke jaar in ’n geakkrediteerde tydskrif verskyn het. Vier pryse is bestem vir artikels in die geesteswetenskappe en twee vir artikels in die natuurwetenskappe. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns hanteer die keuringsproses.

Vanjaar is die beste artikels wat in 2012 verskyn het en deur redakteurs van geakkrediteerde tydskrifte aan die Akademie voorgelê is, beoordeel. Daar is 16 artikels uit 8 tydskrifte voorgelê en die pryswenners van die van die ATKV/SA Akademieprys 2014 is pas bekend gemaak.

Drie van die wenartikels is in LitNet Akademies gepubliseer. Die pryse is toegeken aan:

Susan Smith, Departement Afrikaans, Universiteit van Fort Hare vir haar artikel: “Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk” wat in LitNet Akademies, jg 9, no 3, Desember 2012 verskyn het.

Volledige artikel op LItNet

Susan Smith

Francis Galloway
Redakteur: Geesteswetenskappe

JM (Jannie) Otto, Departement Privaatreg, Universiteit van Johannesburg vir sy artikel “Die afkoelreg in die Nasionale Kredietwet en die Wet op Verbruikersbeskerming” wat in LitNet Akademies, Jg 9, no 1, Maart 2012 verskyn het.
Jannie Otto

Johann Neethling
Redakteur: Regte

Helgard Raubenheimer, Departement Chemie en Polimeerwetenskappe, Universiteit Stellenbosch vir sy artikel “Asikliese karbeenkomplekse maak eerste opslae in goudstormloop” wat in LitNet Akademies, jg 9, no 3, Desember 2012 verskyn het.
Helgard Raubenheimer

Dirk Laurie
Redakteur: Natuurwetenskappe

 

Image may contain: 2 people, people smiling

Prof Susan Smith en Mnr Japie Gouws, van die ATKV, tydens die oorhandiging by NMMU in Port Elizabeth.

2014 Kokertoekenning van die Afrikaanse Taalraad vir Beskerming van Afrikaans aan Susan Smith

Viertal erken vir taalstryd

Beeld: Deur Susan Cilliers Maandag 03 November 2014 4:00 vm.

Van links is prof. Wannie Carstens, Marlene le Roux en prof. Susan Smith. Regs is Christina Mashobane, ‘n Afrikaans-onderwyseres van Hammanskraal, naby Pretoria, wat met ‘n aansporingsmedalje vereer is. Foto: susan cilliers

In 2005 het sy ’n Afrikaans-departement by die Fort Hare-universiteit in Oos-Londen gevestig.

Prof. Susan Smith het boonop ’n groot rol gespeel om Afrikaans naas Engels en Xhosa as amptelike tale by Fort Hare erken te kry.

Sy is Vrydagaand hiervoor en vir verskeie ander projekte om Afrikaans te bevorder met ’n Kokertoekenning vir die beskerming van Afrikaans vereer.

Die Afrikaanse Taalraad (ATR) het haar en nog twee mense met Kokertoekennings in Potchefstroom beloon vir hul bydrae tot Afrikaans.

“Ek is oorweldig, ’n mens doen maar wat voor jou is om te doen,” het Smith, ook ’n digter, gesê.

Marlene le Roux, direkteur van Kunstekaap se Kunstesentrum, is ook met ’n Koker vereer vir haar bemagtigingswerk op die gebied van die kunste, opvoeding, armes, en veral binne gestremde gemeenskappe.

By Kunstekaap bied sy jaarliks Afrikaanse voorgeskrewe letterkunde van gr. 1 tot gr. 12 aan. Só het sy meer as 50 000 leerders deur Afrikaans bereik. Le Roux is ook ’n Afrikaanse skrywer en medeskrywer van onder meer Die Wellingtonse Klopse.

Sy is voorsitter van die Wes-Kaapse Kultuurkommissie en die enigste Suid-Afrikaner ooit wat in die Olimpiese en Paralimpiese Spelekomitee gedien het.

Oor haar eerbewys het sy gesê: “Afrikaans moet met liefde en omgee beskerm word. Mense van inbors en integriteit moet daarmee geassosieer word. Ek besig nie net die taal nie, ek leef daarin. Ek wil my ouma bedank dat ek soggens 4:00 kon wakker word met die klanke van haar Afrikaanse gebed.”

Prof. Wannie Carstens, wat leiersposisies in talle taalorganisasies beklee, is ook met ’n Koker vereer vir sy rol in die bevordering van Afrikaans.

“Enorme foute is in die verlede in Afrikaans begaan, maar ons moet besef ons het die wil en vermoë om dit reg te maak. Ons moenie die ba­klei-tipes wees nie, maar oorredende tipes. Ons moet goeie en sterk mense wees.”

Carstens is direkteur van die Skool vir Tale by die Noordwes-Universiteit se Potchefstroomkampus.

“Die mooiste Afrikaanse woord is ‘oupa’ en die tweede mooiste is ‘Afrikaans’,” het Carstens gesê en sy vrou, Wilma, en hul kinders vir hul ondersteuning bedank.

Hy is outeur en mede-outeur van verskeie akademiese boeke. Onder sy inisiatief is samewerkingsooreenkomste met België gesluit.

Lees ook die artikel hier.

Ekokritiek en die nuwe materialisme: ’n Ondersoek na die nuwe materialisme in enkele gedigte van Johann Lodewyk Marais uit die bundel In die bloute (2012)

Tuin van mondings

Tuin van mondings

                            (Sylvia Plath)

 

Toe doen jy dit weer.

Jy was suksesvol, hierdie laaste keer.

 

Jou nat pensketse van geïnkte winterbome,

oorgroot tulpe, nog ingesneeu

en nabyskote in die leem

van sampioene se sagte vuiste,

 

nader nog, kring op kring in pers en swart en rooi

die dringende muskus van jou oopgeskilde

blomkrone wat jou asem smoor, bloedpapawers

is jou mond se vel, die saadkapsules vol ingedrinkte

dampe opiaat herinner aan ’n vorige keer,

 

die moed van geslote monde

en uitmondings se rooi vlamme –

 

al die rame waardeur

jy na jou wêreld kyk.

 

Op ’n koue dag in Februarie is jou mond

’n mond van rou wonde, ’n mond

van taai pêrels

in jou tuin van digte mondings

 

toe die laaste lug aan jou tulpe vashaak

en jy bloedloos die wêreld uit jou oë loslaat.

 

© Susan Smith

quinera

hierdie rivier

wat landin ‘n blink lint deur groen valleie sny

– ‘n groen vyftig miljoen jaar oud –

hou die hart van haar mense vas

trek aan hul ledemate

met die oerstuwing van alle tye

toe almal eens vis was, vóór

longe, vóór asem

voor die kraakbeen van kieue

neus en oor geword het in ‘n baarmoedersee

wat ligroos deur klein toegelymde ooglede skyn

 

© Susan Smith. Uit: “In die afwesigheid van sin”

Die taal van plek

Die stories van plek

Die stories wat plek(ke) het om te vertel en wat deur talle monde vertel en gevier moet word, is deel van die fisiese belewing van plek, die fisiese inleef in ‘n gegewe plek. Taal en beeld kan ‘n nuwe respek en herontdekking van plek tot gevolg hê – van hoe ons as deel van plek daarmee in interaksie tree.

Dit is om deel te word van die sensuele realiteit van dit wat ons omring en sensories en interaktief daaraan deel te hê. Plek bestaan uit ‘n oneindige hoeveelheid fisiese materialiteite – en ons kan dit slegs waarneem omdat ons self fisiese materialiteit is, tasbare, hoorbare resonante wesens wat self tekstuur en vorm en kleur het.

20140426_083823

Baviaanskloof (Foto: Susan Smith)

 

Orale literatuur en plek

Wanneer die woorde neergeskryf is, wanneer die oorvertelde plek in ‘n boek opgeneem is, word die woorde die primêre bron van onthou. Die oorspronklike verhaal word draagbaar, beweeglik, nie-plek gebonde. Die draagbaarheid van plek is beide ‘n geskenk en ‘n verlies. Want woorde maak dit vir ons moontlik om deel te word van verskeie plekke. Dit word woorde (en plek) wat op reis gaan. Maar dit hou ook ‘n sekere afstandelikheid in, ‘n emosionele verwydering, ‘n losmaking. Die neerskryf van plek is ‘n tweesnydende swaard, wat die intieme band tussen taal en plek oopvlek. Deur oorvertelde stories neer te skryf, het ons gedink dat ons dit bewaar, dat ons dit toeganklik maak. Wat ons vergeet het, is dat in die proses van woorde op papier plant, ons die stories ontwortel, dat ons die vitaliteit daarvan versteur.

Ek is eerder geïnteresseerd in die wisselwerking tussen woorde en plek, die onmiddellikheid en liggaamlikheid van plek, want as dit verwoord word, voel die leser aan die een kant “deel” van hierdie plek, maar aan die ander kant is dit bykans of plek onnodig raak, of woorde genoeg kan wees. Dit is wat ek bedoel met die “uitplant” van die plantjie, met die “verskuiwing” en selfs “mobiliteit” van plek. ‘n Mens sou kon debateer daaroor of die integriteit van plek-gebaseerde woorde, die talle stemme van plek, dalk afwater of verlore gaan in so ‘n verskuiwing. Want plek is soveel wyer, soveel meer as ons ervaring daarvan en selfs as ons skepping (kreatiewe skepping deur woorde, deur poësie) daarvan. Terselfdertyd is veelstemmigheid en ‘n veelstemmige beskrywing van plek juis nader aan die hart daarvan, want dit laat toe vir veelheid van emosies, sieninge en vertellinge.

©Susan Smith